نخست باید گفت؛ آنچه در متون دینی راجع به «عالم ذر» آمده، این است که «عالم ذر» مرحلهای پیش از زندگی دنیایی بود که در آن مرحله، انسانها وجود خداوند را به یقین پذیرفته و پیمان بستند که وحدانیت او را فراموش نکنند.
در میان اندیشمندان اسلامی در مورد چگونگی «عالم ذر» اختلاف نظر وجود دارد. برخی آنرا عالم ارواح مجرد پیش از تعلق به اجساد دانسته، و برخی دیگر آنرا همان فطرت توحیدی میدانند که در درون انسان به امانت گذاشته شده است؛ اما آنچه مورد اتفاق است، وجود نوعی شناخت پیشینی در نهاد تمام انسانها است که زمینهساز هدایت افرادی میشود که به عقل و فطرت خویش احترام میگذارند.
پیمانی که انسانها در «عالم ذر» بستند، به معنای سلب اختیارشان در دنیا نیست. حیات دنیوی صحنه آزمایش مستقل است و انسان با اراده و انتخاب خود در برابر تکالیف الهی پاسخ میدهد. پیمان «عالم ذر» تنها به معنای نوعی «آگاهی فطری» به خدای متعال است، نه تعیین کننده جزئیات اعمال دنیوی.
از سویی تفاوتهای ظاهری و شرایط زندگی(مانند زیبایی، زشتی، سطح هدایت، رزق و روزی) نتیجهی زندگی قبلی(مثلاً عالم ذر) نیست؛ بلکه این تفاوتها بر اساس حکمت الهی و به منظور آزمایش انسانها در دنیا قرار داده شدهاند.
از سویی دیگر، عدالت خداوند به معنای اعطای حق به هر صاحب حق و قرار دادن هر چیز در جای خود است، نه به معنای تساوی مطلق میان همه موجودات و یا دانستن تمام نادانستهها!
عدالت الهی بر اساس قابلیت و ظرفیت موجودات اعمال میشود. و تفاوتها زمینهساز تکامل اخلاقی و امتحان هستند. ثروتمند و فقیر هر کدام آزمایش خود را دارند. ثروتمند با انفاق مورد امتحان قرار میگیرد و فقیر با قناعت. زیبا و زشت هر یک در معرض آزمونهای خاص خود قرار میگیرند، یکی با غرور، و دیگری با صبر.
هدایت و گمراهی نیز تابع انتخاب انسان در دنیا است؛ خدای متعال راه را نشان میدهد؛ اما این انسان است که با اختیار خود آنرا میپذیرد یا رد میکند:
«إِنَّا هَدَیْنَاهُ السَّبِیلَ إِمَّا شَاکِرًا وَإِمَّا کَفُوراً»؛[1] بیگمان ما راه راست و درست را به او نشان دادیم، یا سپاسگزار باشد یا ناسپاس!
اما اینکه سؤالی در مورد چیزی نظیر عدالت برای ما پیش آید که جواب نهاییاش را به طور کامل نفهمیم، با حکمت خدا در تضاد نیست؛ زیرا وجود پرسش در مورد عدالت، نشان دهنده فطرت عدالتخواه انسان است که خداوند در او به ودیعه نهاده است. این عطش برای فهمیدن، ما را به جستوجو میکشاند. ناتوانی در درک کُنه و تمام جزئیات حکمت الهی، به دلیل محدودیت ظرف ذهن ما است، نه فقدان عدالت؛ محدودیت ذهنی ما در درک جزئیات پیچیده نظام هستی، ممکن است بخشی از آزمون تعبد و اعتماد به خالق حکیم باشد.[2]
[1]. انسان، 3.
[2]. برای آگاهی بیشتر، ر. ک: حقیقت عالم ذر fa4171؛ رابطۀ عالم ذر با دنیا fa2907؛ عالم ذر fa290؛ فلسفهی وجود اختلاف و تفاوت، در انسانها؛ مسئله عدالت و اختلاف در خلقت fa48943؛ انسان و مسئله جبر و اختیار. fa3051