جستجوی پیشرفته
بازدید
21436
آخرین بروزرسانی: 1399/06/17
خلاصه پرسش
مبانی صدور فتوا چیست؟
پرسش
خواهشمند است دربارۀ مبانی صدور فتوا (در نزد مجتهدین) کمی توضیح دهید.
پاسخ اجمالی

اجتهاد در لغت به معنای تحمل سختی‌ها و یا قدرت و توانایی است. و در اصطلاح فقها، یعنی به کار بردن حداکثر تلاش و کوشش علمی برای استنباط و به دست آوردن حکم شرعی از منابع و ادلّۀ آن.

اساس فتوا در فقه شیعه هر چند مبتنی بر منابع اجتهاد(قرآن، سنت، عقل، و اجماع) است، ولی برای برداشت، استفاده و استنباط از این منابع، به علوم دیگری؛ نظیر ادبیات عرب، آشنایی با محاورات عرفی زمان معصوم(ع)، آشنایی با مبادی تصوری و تصدیقی منابع اجتهاد، منطق، علم اصول فقه، علم رجال، آگاهی به قرآن و حدیث و... نیاز است که هر فقیه باید علاوه بر آگاهی نسبت به این دانش‌ها، در تمام مسائل آنها دارای مبنا باشد تا بتواند از این علوم در طریق برداشت از منابع اجتهاد بهره‌مند شود.

پاسخ تفصیلی

"اجتهاد"، از ریشه‌ی "جهد" به فتح "جیم"[1] در لغت به معنای تحمل سختی‌ها، هم‌چنین به معنای قدرت و توانایی (از ریشه "جُهد" به ضم جیم)[2] است. و در اصطلاح فقها به معنای به کار بردن حداکثر تلاش و کوشش علمی برای استنباط و به دست آوردن حکم شرعی از منابع و ادلّۀ آن است.

اساس فتوا در فقه شیعه هر چند مبتنی بر منابع اجتهاد(قرآن، سنت، عقل، و اجماع) است، ولی برای برداشت، استفاده و استنباط از این منابع، به علوم دیگری؛ نظیر ادبیات عرب، آشنایی با محاورات عرفی زمان معصوم(ع)، آشنایی با مبادی تصوری و تصدیقی منابع اجتهاد، منطق، علم اصول فقه، علم رجال، آگاهی به قرآن و حدیث و...[3]، نیاز است که هر فقیه باید علاوه بر آگاهی نسبت به این دانش‌ها، در تمام مسائل آنها دارای مبنا باشد تا بتواند از این علوم در طریق برداشت از منابع اجتهاد بهره‌مند شود. مثلا در استفاده از احادیث و روایات ممکن است یک مجتهد بر طبق مبنایی که در علم رجال پذیرفته است، روایتی را از نظر سند غیر قابل اعتماد بداند و به آن استناد نکند و در آن مسئله جز این روایت، روایات و دلیل دیگری نباشد، پس این فقیه نمی‌تواند در آن مسئله فتوا دهد. در حالی‌که بعضی دیگر با صحیح دانستن سند همان روایت، به آن استناد کرده و فتوا می‌دهند. البته استعداد و قدرت تجزیه و تحلیل همۀ مجتهدان یکسان نیست. بر این اساس، هر یک از مجتهدان ممکن است برداشت جداگانه‌ای از آیات و روایات داشته باشند. هم‌چنین ممکن است مجتهدی یک شیء معین را موضوع و مصداق یک حکم خاص بداند، در حالی‌که مجتهد دیگر، این نظر را نداشته باشد.

اکنون برای توضیح بیشتر به منابع اصلی صدور فتوا[4] در نزد مجتهدان که عبارت‌اند از: کتاب، سنت، اجماع، و عقل و به برخی از مبادی در هر یک از آنها - که هر مجتهدی باید در آنها دارای مبنا باشد- اشاره می‌کنیم:

  1. کتاب(قرآن مجید): قرآن اولین منبع احکام و مقررات اسلامی است و این مورد قبول همۀ مسلمانان است، ولی استنباط احکام و فتوا از قرآن مبتنی بر این است که مجتهد در مبادی تصدیقی آن مانند این‌که آیا مفاهیم عالى وحى براى ما قابل فهم است یا خیر؟ و آیا در کلام وحى تغییر و تحریف صورت گرفته یا خیر؟ صاحب رأی و نظریه باشد.[5]
  2. سنت (گفتار یا کردار یا تأیید معصوم): بدیهی است که اعتبار و حجیت سنت - اعم از قول و فعل و تقریر- رسول خدا(ص)، اگر چه نیاز به اثبات دارد، ولى با توجه به نصوص قرآنى اثبات آن، کار دشوارى نیست و نیاز به بحث فراوان ندارد؛ لذا اندیشمندان اسلامى به روشنى آن‌را پذیرفته‌‏اند.[6] همین‌طور قول و فعل و تقریر ائمۀ اطهار نیز از سنت است، و علماى امامیه معتقدند: راه حلى که پیامبر(ص) براى امت تدارک دیده، و بارها و بارها به آن تصریح داشته "حجیت سنت امامان معصوم(ع)" است‏؛[7] چون فرمودند دو چیز گرانبها بعد از خود برای شما به جای می‌گذارم که کتاب خدا و عترتم هستند و مادام که به این دو رجوع نمایید گمراه نخواهید شد.[8] پس حتی اگر ثابت شود که رسول اکرم(ص) یا ائمه(ع) عملا وظیفه‌ای دینی را به نحو خاصی انجام می‌دادند و یا این‌که دیگران برخی وظایف دینی را در حضور ایشان به گونه‌ای انجام دادند و مورد تقریر و تأیید و امضای عملی ایشان قرار گرفته است؛ یعنی عملا ایشان با سکوت خود صحه گذاشته‌اند، کافی است که یک فقیه بدان استناد کند.[9]

مباحثی از قبیل: الف) آیا سنت می‌تواند مقید یا مخصص قرآن کریم باشد؟ ب) آیا "موقعیت" می‌تواند در سنت تأثیرگذار باشد؟[10]، از مبادی هستند که مجتهد باید در آنها دارای رأی و نظریه باشد تا بتواند احکام را از سنت استنباط کند.

  1. اجماع (اتفاق آرای فقها در یک مسئله): از نظر علمای شیعه، اجماع از آن نظر حجت است که کاشف از قول پیامبر(ص) و یا امام(ع) باشد. مثلا اگر معلوم گردد که در یک مسئله‌ای همه‌ی مسلمانان عصر پیامبر(ص) بدون استثنا یک عقیده و دیدگاهی را داشتند و یک نوع عمل کرده‌اند دلیل بر این است که از پیامبر(ص) دریافت کرده‌اند و یا اگر همه‌ی اصحاب یکی از ائمه اطهار(ع) در یک مسئله وحدت نظر داشته باشند، دلیل بر این است که از امام خود آن‌را فرا گرفته‌اند. بیقین این اجماع حجّت است، لیکن نه به جهت حجیت نفس اجماع، بلکه از این لحاظ که متضمّن یا کاشف از قول معصوم است.[11]
  2. عقل: در تعالیم مترقى اسلام، آن مقدار که از عقل ستایش شده، از کمتر مقوله‏‌اى تمجید شده است. این ستایش به گونه‌‏اى است که به کاربرد و کارآیى عقل و تأثیر آن در شناخت واقعیت‌ها و تمیز درستى از نادرستى در ابعاد مختلف اعتقادى، عبادى، فردى، اجتماعى و .. نظر دارد، و از مجموع آنها مى‌‏توان اعتبار و اهمیت و حجیت ذاتى عقل را که مورد تصریح شرع نیز قرار گرفته است نتیجه گرفت.[12] به همین جهت از دیرباز حجیت و اعتبار عقل به عنوان یکى از پایه‌‏هاى شناخت احکام شرعى، میان فقها و اندیشمندان شیعه مطرح بوده است.[13] پس ‏حجیت عقل از نظر شیعه به این معنا است که اگر در موردی عقل یک حکم قطعی داشت آن حکم به حکم این که قطعی و یقینی است حجت است.[14]

نتیجه این‌که فقیه و مجتهد بر اساس این چهار منبع و با توجه به مبانی اجتهادی خود فتوا می‌دهد.[15]

البته باید توجه داشت که بحث مبانی اجتهاد، منحصر به آنچه بیان شد نیست.[16]

 

 


[1]. جزری، ابن اثیر، مبارک بن محمد، النهایة فی غریب الحدیث و الأثر، ج 1، ص  319، قم، مؤسسه مطبوعاتی اسماعیلیان، چاپ اول، 1367ش.

[2]. همان.

[3]. نک: هادوی تهرانی، مهدی، مبانی کلامی اجتهاد، ص 19 و20، قم، خانه خرد، چاپ دوم، 1381ش.

[4]. در اصطلاح فقها از این منابع به ادله‌ی اربعه تعبیر آورده می‌شود.

[5]. جناتی، محمد ابرهیم، منابع اجتهاد، ج 1، ص 76. برای آگاهی بیشتر، نک: هادوی تهرانی، مهدی، فلسفه علم اصول فقه، دفتر چهارم، مبادی صدوری قرآن کریم.

[6]. البته افراد اندکى آن‌را انکار کرده‌‏اند که در کتاب الام، اثر محمد بن ادریس شافعى، ج 7، ص250 مورد اشاره قرار گرفته است. همان، ص 77.

[7]. همان، ص 86.

[8]. صفار، محمد بن حسن، بصائر الدرجات فی فضائل آل محمّد صلّی الله علیهم، محقق، مصحح، کوچه باغی، محسن بن عباسعلی،‏ ج 1، ص 413، قم، مکتبة آیة الله المرعشی النجفی، چاپ دوم، 1404ق.

[9]. برای آگاهی بیشتر، نک: فلسفه علم اصول فقه، دفتر پنجم و ششم، مبادی صدوری و دلالی سنت.

[10]. همان، ص 75.

[11]. گرجی، ابوالقاسم، تاریخ فقه و فقهاء، ص 68.

[12]. منابع اجتهاد، ج 1، ص 243.

[13]. همان، ص 224

[14]. مطهری، مرتضی، فقه و حقوق (مجموعه آثار)، ج 20، ص 33، قم، صدرا، قم، چاپ اول، بی‌تا.

[15]. «پیامد فتوا دادن از روی ناآگاهی»، 22638؛ «صدور فتوا توسط مجتهد غیر اعلم»، 9912؛ «اختلاف نظر بعضی مجتهدان در برخی مسائل مشترک»، 678.

[16]. برای آگاهی بیشتر شما را به مطالعۀ جزوات تأملات در علم اصول، اثر استاد هادوی تهرانی، توصیه می‌کنیم.

ترجمه پرسش در سایر زبانها
نظرات
تعداد نظر 0
لطفا مقدار را وارد نمایید
مثال : Yourname@YourDomane.ext
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید

طبقه بندی موضوعی

پرسش های اتفاقی

  • چرا باید نماز را به زبان عربی بخوانیم؟
    89600 نماز 1385/11/24
    برای روشن شدن پاسخ، ابتدا باید منظور از سؤال روشن شود، اگر منظور این است که به جای عربی زبان دیگری جایگزین شود، این سؤال برای افراد بی‌گانۀ از آن زبان نیز مطرح است! و اگر منظور این است که چرا باید نماز را فقط به زبان عربی ...
  • آیا در کتب اربعه شیعی، حدیثی در ارتباط با حفظ قرآن وجود دارد؟!
    17262 حدیث 1394/07/21
    در نزد شیعه، چهار کتاب اصلی وجود دارد که به آنها کتب اربعه گفته می‌شود. این چهار کتاب، سه مؤلف دارد؛ یعنی دو کتاب از این چهار کتاب، توسط یک نفر جمع‌‌آوری شده است. با توجه به این‌که سه کتاب از این چهار کتاب بیشتر شامل روایات فقهی ...
  • آیا در میان اندیشمندان دینی نوعی فردوسی ستیزی وجود دارد؟
    7927 نقش اندیشمندان دینی 1393/01/20
    در مورد شاعران مسلمانی که در ادبیات فارسی نقش چشمگیری داشته‌­اند، نه باید راه افراط را پیموده و نه از سر تفریط قدم برداشت. در این زمینه، نمایه «مولوی اعتقادات و انتقادات»، سؤال 6419 مطالعه شود. فردوسی نیز استثنایی از این کلیت نیست. واضح است که او ...
  • هرمنوتیک چیست و چه ارتباطی با نسبی گرایی دارد؟
    67924 هرمنوتیک 1387/02/14
    واژه هرمنوتیک داراى دو اصطلاح است:أ- اصطلاح عام: در این اصطلاح، این واژه هر گونه تحقیقى را که در باره تفسیر متن صورت بگیرد، شامل می‌‏شود، از این رو هرمنوتیک، تمام نحله‌‏ها را در این زمینه در بر می‌گیرد و ...
  • اگر به نذر عمل نشود، وظیفه‌ چیست؟
    31325 عهد، نذر و سوگند 1395/09/15
    چنانچه نذر مذکور، مطلق بوده و زمانی برای آن تعیین نشده‌ است، به نحوی که اگر الان آن‌را انجام دهد، مخالفت با نذر به شمار نمی‌آید، باید طبق نذر عمل کند و چیز دیگری بر عهده وی نیست. اما اگر نذر، زمان خاصی داشته و از روی عمد ...
  • چرا در آیه «یا أَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ» و نیز سه آیه بعد از آن، کلماتی که با «نفس» مرتبطند، تماماً مؤنث‌اند؟
    23043 صرف و نحو 1394/04/23
    «یا أَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ؛ ارْجِعی‏ إِلى‏ رَبِّکِ راضِیَةً مَرْضِیَّةً؛ فَادْخُلی‏ فی‏ عِبادی‏؛وَ ادْخُلی‏ جَنَّتی‏».[1] همانگونه که در پرسش مطرح شد، تمام کلمات مرتبط با واژگان «نفس»، کلماتی مؤنث‌اند. «أیتها»، «المطمئنة»، «ارجعی»، «ربّکِ»، «راضیة»، «مرضیة»، «فادخلی» و «ادخلی». دلیل برخورد با واژه‌هایی چون «نفس» به ...
  • برادران حضرت یوسف(ع) دچار چه نوع ضعف‌هاى اخلاقى بودند؟
    21034 تفسیر 1392/07/16
    از مهم‌ترین رذایل و ضعف‌های اخلاقی برادران یوسف(ع) حسادت، تکبّر، تهمت و دروغ آنان بود. منشأ این رذائل و ضعف‌های اخلاقی برادران یوسف، نقصان شخصیتی آنها بود و آنان برای توجیه رفتار ناشایستشان به فرافکنی پرداخته و پدر را مقصّر می‌شمارند. برادران یوسف بجای این‌که دلیل محبت بیشتر ...
  • چرا در آیه وضو، «مرافق» به صورت جمع آمده، اما «کعبین» به صورت تثنیه است؟
    25239 تفسیر 1392/10/23
    آیه وضو که بیان کننده کیفیت وضو ساختن است، در آیه ششم سوره مائده آمده است که در آن خداوند می‌فرماید: «اى کسانى که ایمان آورده‌‌اید! هنگامى که به نماز می‌‌ایستید، صورت و دست‌‌ها را تا آرنج‌‌ها بشویید! و سر و پاها را تا مفصل‌‌ها [برآمدگى پشت پا] ...
  • حکم مایع لزجی که گاهی در خواب از شخص خارج می گردد چیست؟
    20076 Laws and Jurisprudence 1388/08/07
    در خصوص حکم خود ارضایی و راه های نجات از آن می توانید به نمایه های: استمنا و راه نجات از آن سؤال شماره 326 (سایت: 1887)، راه نجات از استمناء سؤال شماره 1028 (سایت: 1083)،
  • زندگی‌نامه‌ی برید بن معاویه عجلی را بیان نمایید.
    2771 تاريخ بزرگان 1399/09/12
    برید بن معاویه عجلی،[1] عربی،[2] از اصحاب امام باقر(ع)[3] و امام صادق‌(ع)[4] است. کنیه وی اباالقاسم بود[5] و به همراه زرارة بن اعین، معروف ابن خربوذ مکی، ابوبصیر اسدی، فضیل بن یسار و محمد بن مسلم ...

پربازدیدترین ها