«یعسوب» در زبان عربی به معنای ملکه زنبوران عسل(زنبور ملکه) است.[1] همچنین به معنای امیر، بزرگ، سید، و رهبر مردم هم آمده است.[2]
سید رضی، «یعسوب» را مالک و سرپرست امور مردم معنا کرده است.[3] بر این اساس، معنای «یعسوب دین»، رهبر مردم در امور دینی خواهد بود.[4]
«یَعسوبُ الدّین»، یا «یَعسوبُ المُؤمنین»،[5] از القاب امام علی(ع) به معنای بزرگ، سرپرست و رهبر مؤمنان است که از سوی رسول خدا(ص) به ایشان داده شد.[6]
بر اساس روایتی، امیرالمؤمنین(ع) علاوه بر خویشتن،[7] از امام مهدی(عج) نیز با عنوان «یعسوب الدین» یاد کرده است:
«فاِذا کانَ ذلکَ ضرَبَ یعسوبُ الدّین بِذنبِه فیجتَمعونَ اِلیه کما یجتمعُ قَزَعُ الخریف»؛[8] چون زمانش فرا رسد، یعسوب دین (حضرت مهدی) بر جاى حکومتش استقرار خواهد یافت، و همانگونه که ابرهای پاییزى به هم میپیوندند، مؤمنان گرد او جمع خواهند شد.
اعطای لقب یعسوب الدین و یعسوب المؤمنین به امام علی(ع) و تشبیه حضرتشان به زنبور ملکه از آن جهت است که زنبور ملکه، جلودار و راهنمای دیگر زنبورها است و در فرایندی مشابه، امام علی(ع) نیز مولا و رهبر مؤمنان و مسلمانان است. و همانطور که زنبورها از ملکهی خود پیروی میکنند، مؤمنان هم از آنحضرت پیروی میکنند.
همچنین میتواند به این دلیل باشد که همانگونه که زنبور ملکه بر در کندو نشسته و دهان زنبورها را بعد از چشیدن شهد بو میکند، تا شهدهای سمی را وارد کندو نکنند، امام علی(ع) نیز بر پل صراط میایستد تا کسانی که بویی از دین و محبت اهلبیت(ع) و ولایت نبردهاند، وارد بهشت نشوند.
در این معنا خود آنحضرت فرمود: «أَنَا مِیزَانُ الْقِسْطِ لِیَوْمِ الْقِیَامَةِ أَنَا یَعْسُوبُ الدِّین»؛[9] من ترازوی عدالت در روز قیامت هستم. من پیشوای دین هستم.
[1]. طریحی، فخر الدین، مجمع البحرین، تحقیق، حسینی، سید احمد، ج 2، ص 121، تهران، کتابفروشی مرتضوی، چاپ سوم، 1375ش.
[2]. ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، ج 1، ص 598، بیروت، دار صادر، چاپ سوم، 1414ق.
[3]. سید رضی، محمد بن حسین، نهج البلاغة، محقق، صبحی صالح، ص 517، قم، هجرت، چاپ اول، 1414ق.
[4]. لسان العرب، ج 1، ص 598.
[5]. «یا علی أنت یعسوب المؤمنین و المال یعسوب الظالمین»؛ ابن شهر آشوب، مناقب آل أبی طالب(ع)، ج 2، ص 315، قم، علامه، چاپ اول، 1379ق.
[6]. سید ابن طاووس، اقبال الاعمال، محقق، مصحح، قیومی اصفهانی، جواد، ج 3، ص 133، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، چاپ اول، 1415ق.
[7]. «وَ قَالَ ع: أَنَا یَعْسُوبُ الْمُؤْمِنِینَ، وَ الْمَالُ یَعْسُوبُ الْفُجَّارِ». نهج البلاغه، ص 530.
[8]. نهج البلاغه، ص 517.
[9]. ابن شاذان قمى، الفضائل، ص 84، قم، رضى، چاپ دوم، 1363.