عبارت «طاعت معروفه» در قرآن کریم به معنای اطاعت و پیروی صادقانه و خالصانه در اعتقاد و عمل است:

«وَ أَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَیْمانِهِمْ لَئِنْ أَمَرْتَهُمْ لَیَخْرُجُنَّ قُلْ لا تُقْسِمُوا طاعَةٌ مَعْرُوفَةٌ إِنَّ اللَّهَ خَبیرٌ بِما تَعْمَلُونَ»؛[1]

آنها به قوی‌ترین شکلی سوگند می‌خورند که اگر به آنان فرمان دهی، روانه جهاد خواهند شد! بگو: نیازی به سوگند نیست! خالصانه اطاعت کنید! خداوند به کردار شما آگاه است!

در برخی تفاسیر شأن نزولى در مورد این آیه نقل شده است:

گروهی از منافقان بعد از آن‌که به دلیل پیروی نکردن از رسول خدا(ص) مورد سرزنش‌هاى شدید مسلمانان قرار گرفتند، از وضعیت به وجود آمده برای خود به تنگ آمدند و خدمت پیامبر(ص) رفتند و سوگندهای غلیظ یاد کردند که ما تسلیم فرمان شما هستیم، اگر دستور دهی روانه جهاد خواهیم شد! که آیه مورد نظر در این هنگام نازل شد.[2]

منظور آیه این بود که نیازی به زبان‌بازی نیست! بار دیگر در مقام عمل، خودتان را نشان دهید!

در تفسیری دیگر گفته شده است: معنای آیه، این است که آنان با سوگندهای غلیظ اعلام کردند در آینده روانه جهاد خواهند شد. خداوند به پیامبرش فرمود: به ایشان بگو: عزیمت برای جهاد، طاعت خدا، رفتاری پسندیده، بخشی از دین و عملى واجب است که برای واجب کردنش نیازی به سوگندهای غلیظ نیست. اگر سوگندتان برای جلب رضایت خدا و رسولش است، خدا به آنچه می‌کنید آگاه است؛ اما فریب سوگندهاى غلیظ شما را نمی‌خورد.[3]

برخی دیگر گفته‌اند؛ جمله «طٰاعَةٌ مَعْرُوفَةٌ» مبتدا براى خبر حذف شده است، و تقدیر آن «طاعة معروفة للنبى، خیر من اقسامکم» است؛ یعنی اطاعت مورد پسند از پیامبر(ص) بهتر از سوگند خوردن به خدا است.[4]

بنابر این، طاعت معروف، یعنی پیروی صادقانه و خالصانه از پیامبر(ص)، مانند پیروی خالصانه مؤمنان که با جان و مال خود از حضرتشان اطاعت می‌کردند، و به یاری اسلام می‌پرداختند، نه مانند منافقان که به زبان، اظهار اسلام می‌کردند؛ اما در قلب معتقد نبودند و در عمل هم از پیامبر(ع) اطاعت نمی‌کردند.

گفتنی است؛ عبارت «طاعت معروفة» تنها در آیه بالا وجود دارد؛ اما مشابه این عبارت با مضمونی مشابه در آیه‌ای دیگر نیز آمده است:

«طاعَةٌ وَ قَوْلٌ مَعْرُوفٌ فَإِذا عَزَمَ الْأَمْرُ فَلَوْ صَدَقُوا اللَّهَ لَکانَ خَیْراً لَهُم».[5]

خدای متعال بعد از آن‌که در آیه قبلی به توصیف افراد هراسان و گریزان از جهاد پرداخته بود؛ در ادامه و در این آیه می‌فرماید:

اطاعت و سخن خالصانه(و سنجیده، مطلوب پروردگار است). پس زمانی که تصمیم قطعی برای نبرد گرفته شد، اگر آنان در ادعایشان راستگو باشند، برایشان بهتر خواهد بود!

[1]. نور، 53.

[2]. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج ‏14، ص 523- 524، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ 32، 1374ش.

[3]. طباطبائی، سید محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ج 15، ص 149، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، چاپ سوم، 1393ق.

[4]. فخر رازی، التفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب)، ج 24، ص 411، بیروت، دار احیاء التراث، العربی، چاپ سوم، ص 1420ق.

[5]. محمد، 21.