یشتر گروههای موجود در فضای مجازی با هدف یا اهداف مشخصی تشکیل میشوند. گاه این اهداف از نام و عنوان گروه به خوبی قابل تشخیص است و گاه در قالب آییننامه، قوانین یا توضیحات مدیران گروه به اطلاع اعضا میرسد.
در هر دو صورت، با عضویت در چنین گروهی، نوعی تعهد صریح یا ضمنی میان اعضا شکل میگیرد که فعالیتها و گفتوگوهای خود را در چارچوب همان اهداف دنبال کنند؛ از اینرو، طرح مطالب و انجام فعالیتهایی که با هدف گروه ارتباطی ندارد، در صورتی که برخلاف مقررات یا انتظار متعارف اعضا باشد، نوعی نقض تعهد به شمار میآید و با روح وفای به عهد، که از ویژگیهای برجسته مؤمنان است، سازگار نخواهد بود.
برای اطلاعات بیشتر در این زمینه، پاسخ تفصیلی را ملاحظه فرمایید.
قبل از ورود به بخش اصلی پاسخ، ذکر نکاتی لازم است.
- جز در مواردی که افراد بهدلیل ضرورتهای شغلی یا اداری -مانند برخی کارمندان- ناگزیر به عضویت در گروههای مجازی هستند، افراد دیگر در انتخاب گروههای مورد نظر خود آزادند و هر زمان که حضور در گروه را ضروری ندانند، یا با مشکلی مواجه شوند، میتوانند از آن خارج شوند.
- وفای به عهد از اصول مهم اخلاق اسلامی است که همه مؤمنان باید به آن پایبند باشند. این تعهد گاه به صورت صریح و آشکار بیان میشود، و گاه به صورت ضمنی و نانوشته از شرایط و ضوابط یک جمع یا گروه فهمیده میشود. در هر دو صورت، رعایت آن لازم است.
- پرهیز از دروغ، غیبت، تهمت، آزار و اذیت دیگران و دیگر رفتارهای ناپسند اخلاقی، از وظایفی است که باید در همه گروههای مجازی رعایت شود؛ حتی اگر آن گروهها هیچگونه آییننامه یا محدوده مشخصی برای فعالیت اعضا نداشته باشند.
با توجه به نکات یاد شده، در پاسخ به این پرسش باید گفت؛ در فضای مجازی، مدیران برخی گروهها هیچ شرطی برای گفتوگو ندارند و فضای کاملا آزادی را ایجاد میکنند که هر فردی بتواند در هر موضوعی سخن بگوید و اظهار نظر کند.
مرور مطالب این گروههای کاملا باز، فرصت بسیاری را از افراد میطلبد؛ از اینرو بسیاری ترجیح میدهند که در آن فضاها نباشند و علاقهمندیهای خود را در فضاهای کوچکتر و تخصصیتری دنبال کنند.
این فضاهای کوچکتر میتواند با محوریت اعضای یک خانواده، جمعی از دوستان، گروهی از همکاران و همسفران، شاغلان در یک حرفهی خاص، ورزشکاران و دوستداران یک رشته ورزشی، هواداران یک رویکرد سیاسی و دهها و صدها عنصر دیگر شکل بگیرد.
اینکه در هر کدام از این گروهها، تنها باید در چه زمینهای گفتوگو شود، موضوعی است که گاه در ابتدای تشکیل گروه، به طور صریح به وسیله آییننامهای اعلام میشود، و گاه اگرچه آییننامه صریحی وجود ندارد؛ اما نام گروه به گونهای است که محدوده فعالیت را مشخص کرده و اعضای آن به صورت «تعهد ضمنی» میپذیرند که در خارج از آن محدوده فعالیت نکنند.
به عنوان نمونه، اگر گروهی با نام «خاطرات سفر حج کاروان ... » ایجاد شده و اعضای کاروان مورد نظر در آن عضو شوند، تمامشان به صورت ضمنی میپذیرند که خاطرات سفرهای دیگر، خاطرات دیگر حاجیان، مسائل شخصی، شغلی و سیاسی و ... را در این گروه مطرح نکنند، و در صورت تمایل، گروههای دیگری در زمینههای مورد علاقه خود ایجاد کنند تا فرصت اعضای دیگر گروه را تلف نکنند. اعضایی که شاید تمایلی به مشارکت در آن زمینهها را ندارند!
البته در این گروههای کوچک هم، اگر صد در صد اعضا راضی باشند که برای تنوع، گاه سخنی متفرقه نیز به میان آید، درج دیگر گفتوگوها ایرادی نخواهد داشت.
اما مشکل مطرح شده در پرسش، تنها زمانی پیش میآید که گروهی با هدفی مشخص ایجاد شود و برخی اعضای گروه -و یا حتی یکی از آنها- به هر دلیلی راضی نباشند که سخنی غیر مرتبط با هدف گروه در آنجا مطرح شود.
پاسخ را با این نگاه ادامه میدهیم:
- یکی از برترین ویژگیهای افراد باایمان، وفای به عهد است، و مؤمنان حتی در برابر کافران نیز نباید عهدشکنی کنند.
خداوند، در دو سوره مختلف، عبارتی کاملا مشابه را خاطرنشان کرده است:
وَالَّذینَ هُمْ لِأَماناتِهِمْ وَعَهْدِهِمْ راعُون.[1]
ویژگی افراد باایمان آن است که امانتدار بوده و به تعهدات خود پایبندند.
در طرف مقابل، عهدشکنی را از ویژگیهای افراد بیایمان اعلام میکند:
أَوَکُلَّما عاهَدُوا عَهْداً نَبَذَهُ فَریقٌ مِنْهُمْ بَلْ أَکْثَرُهُمْ لا یُؤْمِنُون.[2]
آیا هر زمانی که پیمانی بسته شد، گروهی از آنان پیمانشکنی میکنند؟! آری! بیشترشان بیایماناند!
- حتی اگر تعهدی هم در میان نباشد، اصل بر این است که هر سخنی را در هرکجا نباید گفت.
این سفارشی از امام علی(ع) است که فرمود: لَا تَقُلْ مَا لَا تَعْلَمُ بَلْ لَا تَقُلْ کُلَّ مَا تَعْلَم![3]
آنچه نمیدانی را نگو و نیز هرآنچه میدانی را هم نگو!
حافظ شیرازی این سفارش را به نظم آورده است:
با خراباتنشینان ز کرامات ملاف *** هر سخن وقتی و هر نکته مکانی دارد!
- گفتوگوهای بیارتباط با اهداف یک گروه، در بیشتر موارد به تکرارها و بازنشرهای بیفایده میانجامد که جز اتلاف وقت، فایدهای ندارد. یک انسان باایمان، وقت خود را هم تلف نمیکند، چه رسد به آنکه به فعالیتی بپردازد که نتیجهاش تلفکردن وقت دیگران و باعث دلگیریها باشد.
مولای متقیان میفرماید: إِضَاعَةُ الْفُرْصَةِ غُصَّة؛[4] از دستدادن فرصتها نتیجهاش دلگیری است.
بر اساس آنچه گذشت، میتوان گفت آموزههای اسلامی اقتضا میکند که مؤمنان در فضای مجازی نیز مانند فضای حقیقی، از پرگویی، طرح مباحث بیارتباط و نادیده گرفتن تعهدات صریح یا ضمنی خود پرهیز کنند. این توصیه، به ویژه در گروههای خانوادگی، دوستانه و مانند آن اهمیت بیشتری دارد؛ زیرا بیتوجهی به هدف گروه، گاه موجب رنجش اعضا، ایجاد کدورت، تضعیف روابط خانوادگی و حتی زمینهساز قطع رحم میشود.
از همینرو، امام رضا(ع) از امام صادق(ع) نقل میکنند:
«صِلْ رَحِمَکَ وَ لَوْ بِشَرْبَةٍ مِنْ مَاءٍ وَ أَفْضَلُ مَا تُوصَلُ بِهِ الرَّحِمُ کَفُ الْأَذَى عَنْهَا»؛[5] حتی با تعارف شربتی آب، روابط میان خود و خانوادهات را تقویت کن و بدان که بهترین روش صله رحم آن است که از آزار دادن بستگانت دست برداری!
امام علی(ع) نیز واقعیتی را در مورد شیوه رفاقت، خاطرنشان میسازد:
«أَعْجَزُ النَّاسِ مَنْ عَجَزَ عَنِ اکْتِسَابِ الْإِخْوَانِ وَ أَعْجَزُ مِنْهُ مَنْ ضَیَّعَ مَنْ ظَفِرَ بِهِ مِنْهُم»؛[6] ناتوانترین مردم کسی است که نتواند دوستی انتخاب کند و ناتوانتر از او کسی است که دوستان قدیمش را هم از دست بدهد!
گفتنی است که آموزههای مطرح شده، به معنای چشمپوشی از وظیفه امر به معروف و نهی از منکر، یا روشنگری دینی نیست؛ بلکه مقصود آن است که این وظایف نیز باید با رعایت حکمت، شیوهای مناسب و انتخاب بستر مناسب انجام شوند؛ به گونهای که ضمن تحقق هدف دینی، حرمت اعضای خانواده، دوستان و دیگران حفظ شود و زمینه اختلاف، کدورت و آسیب به روابط اجتماعی فراهم نگردد.
[1]. مؤمنون، 8؛ معارج، 32.
[2]. بقره، 100.
[3]. شریف الرضی، محمد بن حسین، نهج البلاغة، ص 544، قم، هجرت، چاپ اول، 1414ق.
[4]. همان، ص 489.
[5]. کلینی، محمد بن یعقوب، کافی، ج 2، ص 151، حدیث 9، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، 1407ق.
[6]. نهج البلاغة، ص 470.