در قرآن کریم، آیه‌ای وجود دارد که به صراحت می‌فرماید، میان مرگ و معاد، عالم میانه‌ای، به نام عالم برزخ وجود دارد.^[1] موارد دیگری را نیز در این کتاب آسمانی می‌توان یافت که در آنها، از اشخاصی که زندگی دنیا را ترک نموده و هنوز به روز قیامت نرسیده‌اند، سخنانی نقل شده و یا وضعیت آنان در این آیات، ترسیم می‌شود^[2] که از آنها نیز می‌توان به وجود عالم برزخ پی برد.

روایات بسیاری نیز در کتاب‌ها و منابع شیعه و اهل‌سنت مشاهده می‌شود که به بیان جزئیات دقیق‌تری از آن عالم می‌پردازند.^[3]

بر این اساس، باید اصل وجود برزخ را مسلم دانست؛ اما در ارتباط با جزئیات موجود در آن، دانشمندان دینی؛ با استفاده از این منابع؛ به تجزیه و تحلیل پرداخته و نظریات مختلفی را در این زمینه ابراز داشته‌اند.

اوائل المقالات نیز، نام کتابی است که شیخ مفید -از بزرگان شیعه در قرن چهارم و پنجم هجری- آن‌را در پاسخ به پرسش‌های مختلف عقیدتی؛ از جمله، زندگی در عالم برزخ؛ تألیف نموده و طبیعی است که، پاسخ‌های موجود در آن نیز، برداشت‌های آن بزرگوار از آیات و روایات بوده، نه کل جامعۀ شیعی.

با این مقدمه، به موضوع پرسش برمی‌گردیم و آنچه، به نقل از تفسیر الکاشف مطرح شده را مستقیما از کتاب اوائل المقالات دنبال خواهیم نمود.^[4]

شیخ مفید در این کتاب با پذیرش اجمالی عالم برزخ، وضعیت افراد را در آن عالم مورد بررسی قرار داده، و می‌گوید:

ما می‌توانیم، وضعیت افراد را بعد از مردن، در یکی از این چهار گروه بررسی نماییم:

الف) آن‌که زنده و در نعمت بوده و در مجاورت ائمه(ع) باشند.

ب) آن‌که زنده و در عذاب باشند.

ج) گروه سومی هم وجود دارد که ما دقیقا سرنوشت آنان را نمی‌دانیم و در ارتباط با کیفیت زندگی برزخی آنان به یقینی دست نیافته‌ایم و اصولا شک داریم که آیا آنان از زندگی برزخی برخوردارند، یا خیر؟

د) و در نهایت گروه چهارم؛ شامل افرادی است که زندگی برزخی نداشته و در حد میانی دنیا و آخرت، کاملا مرده و بی‌احساس‌اند.

شیخ مفید سپس به ترتیب زیر به تجزیه و تحلیل گروه‌های چهارگانه فوق می‌پردازد:

1. اشخاصی که در دنیا، در شناخت خود بصیرت کامل داشته، و وظایف الهی خود را به خوبی و درستی انجام داده‌اند، در عالم برزخ نیز زنده بوده و از نعمت‌های پروردگار استفاده می‌کنند.
2. گروهی در دنیا نسبت به مذهب حق، عناد و لجاجت داشتند؛ یعنی با این‌که توانایی شناسایی حق را داشته و یا آن‌را شناخته بودند؛ اما با این وجود به دلیل منفعت‌های مادی و دنیوی، به مخالفت با آن برخاسته و به صورت مستمر و دائم، مرتکب گناهان بزرگ می‌شدند. این‌گونه افراد نیز بعد از مرگ و در عالم برزخ، زنده بوده و بر خلاف دستۀ اول، در عذاب و اندوه به سر خواهند برد.
3. افرادی نیز وجود دارند که معتقد به دین حق بوده؛ اما با این حال، مرتکب گناهان کبیره می‌شوند. البته ارتکاب گناه از سوی آنان، به دلیل عناد و لجبازی و یا حلال و مجاز شمردن آن گناهان نیست؛ بلکه به علت چیرگی هوای نفس و شهوت است. حال اگر چنین افرادی، تا زمان مرگ توبه واقعی نکنند، وضعیتشان در عالم برزخ چیست؟

شیخ مفید(ره) پاسخ می‌دهد که وضعیت چنین افرادی برای ما مشخص نیست و شک داریم که خداوند چه سرنوشتی برای آنان در نظر گرفته است و آیا:

1-3. آنان را در عالم برزخ، زنده نگاه داشته و دچار عذاب می‌کند، تا بدین وسیله، آنان قبل از روز قیامت به مجازات کردار زشت خود رسیده باشند و با توجه به این‌که مجازات در قبر و برزخ را تحمل نموده‌اند، پاک شده از عذاب دوزخ در امان بوده و به بهشت بروند.

2-3. و یا این‌که این دسته افراد، زندگی برزخی نداشته و تنها در روز قیامت به پروندۀ اعمالشان رسیدگی می‌شود و خداوند بنابر خواست و تشخیص خود، برخی از آنان را لایق عذاب دانسته و به جهنم بفرستد و گروهی دیگر را مشمول عفو و رحمت خود نموده و از مجازات آنان گذشت نماید.

در نهایت، شیخ مفید(ره) نتیجه می‌گیرد که ما، با توجه به آیات و روایاتی که در دسترس داریم نتوانسته‌ایم وضعیت دقیق این دسته را مشخص نماییم، و گویا سنت خداوند بر این بود که وضعیت آنان، از دید ما بندگان مخفی بماند.

4. دو گروه دیگر نیز وجود دارند که شامل افراد به ظاهر با ایمانی می‌شوند که حتی اندک شناختی از دین ندارند و نیز اشخاص بی‌ایمانی که ایمان نیاوردنشان به دلیل عناد و لجبازی نبوده؛ بلکه زمینۀ لازم فرهنگیِ معرفی و شناخت دین، برایشان فراهم نشده بود. به عبارت دیگر، در استضعاف فرهنگی به سر می‌برند. به عقیدۀ شیخ مفید(ره) این دو گروه؛ حیات برزخی ندارند و میان مرگشان تا روز قیامت، کاملا مرده و بی‌احساس خواهند بود.

برای دریافت خلاصه‌ای از آنچه شیخ مفید(ره) بدان معتقد است، بار دیگر، پاسخ اجمالی را مطالعه نموده و در ضمن، مجددا توجه شما را به این نکته جلب می‌نماییم که دسته‌بندی فوق، استنباط شخصی ایشان بوده و ممکن است، دانشمندان دیگری از شیعه، برداشت‌های دیگری از آیات و روایات داشته و طبیعتا نظریات اجتهادی دیگری را بیان نمایند.

همچنین؛ در ارتباط با زندگی میانی و یا عالم برزخ؛ پرسش‌های دیگری نیز در این سایت وجود دارد^[5] که برای دریافت اطلاعات بیشتر، می‌توانید به آنها مراجعه فرمایید.

[1]. مؤمنون، 100. «و من ورائهم برزخ إلی یوم یبعثون».

[2]. آل عمران، 169- 171؛ یس، 26- 27.

[3]. به عنوان نمونه: مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، ج 6، ص 202 به بعد، بیروت، مؤسسة الوفاء، 1404ق؛ قرطبی، الجامع لاحکام القرآن، ج 13، ص 150، تهران، ناصر خسرو، 1364ش.

[4]. شیخ مفید، اوائل المقالات، ص 75- 76، قم، کنگره شیخ مفید، 1413ق.

[5]. از جمله، پرسش های 3891 (سایت: 4160)، 3813 (سایت: 4283)، 4905 (سایت: 5648).