Суала ҹаваб вермәздән әввәл гејд етмәк лазымдыр ки, үмуми олараг суалда гејд олунан “сәнәд”дән мәгсәдин нә олдуғу там ајдын дејил вә заһири белә олан суалларын мүәјјән ҹавабы јохдур. Амма, ола биләр бу сөздән мәгсәд, ајәнин назил олма сәбәби вә ја тәфсири олсун. Јахуд, Гуранын охунушларында олан бәзи ихтилафлара ҝөрә мәсум Имамлардан (әлејһимуссалам) ајәнин тәфсири, тәтбиги вә охунушу һаггында нәгл олунан бәзи рәвајәтләр нәзәрдә тутулсун. Она ҝөрә дә бирбаша ајәнин сәнәдиндән суал олунур. ....

Һәр һалда, Гуран-Кәримдә јазылан бүтүн ајәләр илаһи сөзләр олуб һамысы Аллаһ-таалаја гајыдыр. Ајәләр арасында бу ҹәһәтдән һеч бир шеј фәрг јохдур вә Гуранын бүтүн ајәләри әгли вә нәгли дәлилләрә әсасән һәр бир тәһрифдән узагдыр. Бу һагда “Гуранын тәһриф олунмамасы” үнваны илә хүсуси бәһсә еһтијаҹ вар. Төвбә сурәсинин сонунҹу ики ајәси дә һәмин ајәләрдәндир.[1] Она ҝөрә дә бу китабда олан һәр бир сөз Аллаһ-таалаја нисбәт верилмәклә, Гурани-Кәрим адланыр.[2]

Беләликлә, бәзиләри ајәләрдә, “мин әнфусикум” вә “ мин әнфәсикум” охунмасы ајәнин илк әввәлдән Аллаһ-таала тәрәфиндән олмасында гәти шүбһә јаратмыр.[3] Јахуд, бәзи рәвајәтләрдә мәсум Имамлар (әлејһимуссалам) бәзи ајәләрин тәфсир вә тәтбигиндә ајәни хүсуси охунушла охумушларса да бу ајәнин әслинә һеч бир хәләл ҝәтирмир. Неҹә ки, имам Садиг (әлејһиссалам) Ровзеји Кафи китабында ајәнин белә назил олдуғуну билдирир: [4]لَقَدْ جَاءنا رَسُولٌ مِّنْ أَنفُسِکُمْ عَزِیزٌ عَلَیْهِ مَا عَنِتُّمْ حَرِیصٌ عَلَیْکُم بِالْمُؤْمِنِینَ

رَؤُوفٌ رَّحِیمٌ  “(Еј үммəтим!) Сизə өзүмүздəн бир пeјғəмбəр ҝəлди ки, сизин əзијјəтə (мəшəггəтə) дүшмəјиниз oнa aғыр ҝəлир, o сизә үрәк јандырыр, мө’минлəрлə шəфгəтли вә мəрһəмəтлидир!”[5]

Јахуд, Әбдуллаһ ибни Сәнан Әби Ҹәфәр (әлејһиссалам)-дан нәгл едир ки, Һәзрәт бу ајәни белә охуду: لَقَدْ جَاءکم رَسُولٌ مِّنْ أَنفُسِکُمْ (Сизə өзүнүздəн бир пeјғəмбəр ҝəлди..), сонра бујурду:     من انقسنا   (Сизə өзүмүздән...) ајәнин давамында Имам (әлејһисалам) охујур:   عَزِیزٌ عَلَیْهِ مَا عَنِتُّمْ, (сизин əзијјəтə (мəшəггəтə) дүшмəјиниз oнa aғыр ҝəлир..) сонра ајәни белә охујур:   مَا عَنِتُّنا (бизим әзијјәтә дүшмәјимиз...) сонра охуду: حَرِیصٌ عَلَیْکُم  (o сизә ҹан јандырыр..), сонра охуду: علینا  (o бизә ҹан јандырыр...), сонра охуду:  بِالْمُؤْمِنِینَ رَؤُوفٌ رَّحِیم (мө’минлəрлə шəфгəтли вә мəрһəмəтлидир!), сонра охуду: بشیعتنا رَؤُوفٌ رَّحِیم  (шиәләрлә шəфгəтли вә мəрһəмəтлидир!).  Бәс, ајәнин дөрдә үчү бизим, дөрд дә бири исә шијәләримиз үчүндүр.[6]

Башга бир рәвајәтдә Тәфсир Әјашидә имам Садигдән (әлејһиссалам) ајәнин изаһында нәгл олунур ки, ајәнинин үч гисмәти бизимдир вә сонунҹу дөрдүнҹү гисмәтиндә исә шијәләримиз бизимлә шәрикдирләр.[7]

Нәтиҹәдә, гејд олунан ики ајәнин сәнәди бүтүн ајәләрдә олдуғу кими илаһи вәһј васитәси илә ҝәлән Гуранын өзүдүр. Ајәнин назил олма сәбәби һаггында исә мәхсус әһвалат зикр олунмамышдыр. Амма, тәфсир вә ајәнин изаһы ҹәһәтдән бу ики ајәнин барәсиндә ону гејд етмәк олар ки, бәзиләри мөтәгиддирләр ки, бу ики ајә Төвбә сурәсинин сон ајәләри вә Ислам Пејғәмбәринә (сәлләллаһу әләјһи вә алиһи вә сәлләм) назил олан сон ајәләрдир. Белә ки, Ислам Пејғәмбәринә (сәлләллаһу әләјһи вә алиһи вә сәлләм) назил олан сон бүтөв сурә Төвбә сурәси олмушдур.[8]

Лакин, мүһәггигләрин диҝәр бир дәстәси, о ҹүмләдән, мәрһум Әлламә Тәбатәбаи бу нәзәријјәни гәбул етмир.[9]  Һәр һалда Төвбә сурәси бир нечә ҹәрәјана ишарә едир ки, мүшрикләрдән бизарлыг вә онларын вәзијјәти, кафирләрлә дөјүш ... мүнафигләрин фәрди шәкилдә төрәтдији фитнә-фәсад, игтисади, сијаси, иҹтимаи, һәрби вә мәдәни һијләләри, хүсусилә Тәбук дөјүшүндәки һәрәкәтләри кими мәсәләләр бәјан олунур. Аллаһ-таала, Ислам Пејғәмбәрини (сәлләллаһу әләјһи вә алиһи вә сәлләм) онларын һијләләриндән аҝаһ едир. О ҹүмләдән, бу сурәдә мүнафигләрин Пејғәмбәрә (сәлләллаһу әләјһи вә алиһи вә сәлләм) истеһза вә әзијјәт етмәләри,[10] һәмчинин, онларын мүгабилиндә Ислам Пејғәмбәринин (сәлләллаһу әләјһи вә алиһи вә сәлләм) бәјәнилмиш сифәтләри бәјан олунур. Әлбәттә, бу сурәнин диҝәр мөвзуларынын кәнарында ән мүһүм мөвзусу, Аллаһ-тааланын мүнафигләрин һәрәкәтләрини диггәт мәркәзиндә сахламасыдыр.[11]

Бу сурә, һиҹрәтин доггузунҹу илиндә Мәккәнин фәтһиндән сонра назил олмушдур.[12] Јәни, һәмин заман мүнафигләр мүсәлманлар арасында дахилдә фитнә-фәсад төрәтмәклә онларын ишләрини чәтинләшдирир вә әлбир шәкилдә мүсәлманлар арасында фәалијјәт едирдиләр. Башга тәрәфдән, Ислам дүшмәнләри илә әлагәдә олуб, Ислам һөкумәтини дағытмаг планлары вар иди. Амма, онларын бүтүн бу чәтинлик јаратмаларына, Тәбук дөјүшүндә иштирак етмәмәләринә, Ислам Пејғәмбәринә (сәлләллаһу әләјһи вә алиһи вә сәлләм) һәрби вә малијјат ҹәһәтдән көмәклик етмәмәләринә, мүсәлманлара вә Ислам Пејғәмбәринә (сәлләллаһу әләјһи вә алиһи вә сәлләм) әзијјәт етмәләринә бахмајараг, Аллаһ-таала чох јердә өз рәһмәт вә бағышламағындан вә төвбәни гәбул етмәсиндән сөз ачыр, бир јандан да гәзәб вә гәһрини бәјан етмәклә онлары иҹтимаи вә дини фитнә-фәсад төрәтмәкдән чәкиндирир. Диҝәр тәрәфдән Ислам Пејғәмбәри (сәлләллаһу әләјһи вә алиһи вә сәлләм) гејби хәбәрләр васитәси илә онларын бүтүн бу планларындан вә һәрәкәтләриндән хәбәрдар олмасына бахмајараг чох јердә онларла ади рәфтар едир вә һеч бир шеји үзә вурмурду. Она ҝөрә дә онлар даһа чох ҹүрәтләнир, Ислам Пејғәмбәрини (сәлләллаһу әләјһи вә алиһи вә сәлләм) инҹидир вә о Һәзрәтә: “О, гулағдыр!” – јәни, нә дејирик ону ешидир вә тез инаныр – дејә истеһза едирдиләр.[13]  Она ҝөрә дә Аллаһ-таала бујурур: ” (Мүнaфиглəр ичиндə) Пeјғəмбəри инҹидиб: "O (һaмыны динлəјəн, һəр сөзү eшидиб инaнaн) бир гулaгдыр",- дeјəнлəр дə вaр. Дe: "O гулaг сизин үчүн бир нe’мəтдир. Аллaһa дa инaныр, мө’минлəрə дə. O сиздəн имaн ҝəтирəнлəр үчүн рəһмəтдир. Аллaһын Рəсулунa əзaб вeрəнлəри исə шиддəтли бир əзaб ҝөзлəјир!”[14]

Она ҝөрә дә Төвбә сурәсинин мөвзуларына диггәт етмәклә бу нәтиҹәјә ҝәлмәк олар ки, бу сурәнин сонунҹу ајәләрини сурәдә ачылан бүтүн мөвзуларын нәтиҹәси кими гәләмә вермәк олар. О да , Ислам Пејғәмбәринин (сәлләллаһу әләјһи вә алиһи вә сәлләм) бәјәнилмиш әхлаги хүсусијјәтләрини, о Һәзрәтин Аллаһ-таала тәрәфиндән верилмиш илаһи мәгамына тәвәссүл етмәк вә онун үмуми мәрһәмәтиндән бәһрәләнмәк мөвзусуну бәјан едир.

Нәһајәтдә, төвһид мәсәләсини бәјан етмәклә һәтта, Ислам Пејғәмбәринә (сәлләллаһу әләјһи вә алиһи вә сәлләм) тәвәссүл етмәјин төвһид сајәсиндә олмасыны, о Һәзрәтин бир инсан кими хејир мәншәји олмасыны төвһиддән сәрчешмәләнмәсини бәјан едир. Бунунла јанашы инсанларын о һәзрәтә әзијјәт вермәси вә чәтинлик јаратмасы Она ағыр ҝәлир, ејни һалда мөминләрә гаршы о Һәзрәтдә ҹанфәшанлыг вә меһрибанлыг һиссинин мөһкәм олмасы билдирилир. Бүтүн бунлара бахмајараг, Ислам Пејғәмбәри (сәлләллаһу әләјһи вә алиһи вә сәлләм) јер үзүндә илаһи мәһзәр сајылыр.[15] Белә ки, Аллаһ-таала өз Пејғәмбәринә бујурур: “(Јa Пeјғəмбəрим!) Əҝəр oнлaр (сəнə имaн ҝəтирмəкдəн, əмрлəринə итaəт eтмəкдəн) үз дөндəрсəлəр, дe: "Мəнə тəкҹə Аллaһ јeтəр. Oндaн бaшгa һeч бир тaнры јoxдур. Oнa тəвəккүл eтдим.”[16] Аллаһ-тааланын гүдәрти мүгабилиндә һеч бир варлығын өзүндән зәррә гәдәр дә олса гүдрәти олмадығыны, бүтүн гүдрәт вә әзәмәт вә сәлтәнәтин јалныз Аллаһ-таалаја мәхсус олдуғуну билдирәрәк ајәнин ардында бујурур: “O, бөјүк əршин сaһибидир!”. Ајәдә әрш сөзүнүн күрсү гејди олмадан зикр олунмасы Аллаһ-тааланын Әрши-әласынын күрсү мәгам вә рүтбәсиндән јүксәкдә олмасыны бәјан едир[17] вә бу мөвзунун әһәмијјәтини билдирир.