Qəti məntiqi qanunlara əsasən, insanın nicata çatmasını mümkün edən şeylərə eyni zamanda əməl etmək ehtimal verilən zərərlərin dəf olunub aradan qaldırılması ilə nəticələnəcəkdir. Misal üçün, bir şəxs cümə günü günorta zamanı cümə namazınınmı, yoxsa zöhr namazının vacib olmasını bilmir. Belə olan halda Allahın vacib etdiyi qəti hökmə və onun nicatına səbəb olan şeylərə əməl etmək üçün hər ikisini yerinə yetirir: həm zöhr namazını qılır, həm də cümə namazını.

Bu məntiqi əməl fiqhi əsaslarda “əsalətul-ehtiyat” adlı bir prinsipdir. [1] Bu prinsip gerçək ilahi hökmün tələbinə əməl etməməkdən irəli gələn ehtimali zərəri dəf etmək üçündür.

Bu o yerlərdə mümkündür ki, nəzərdə tutulan iki məsələnin arasında zatən ziddiyyət və təzad olmasın; yaxud biri ümumi və ya xüsusi şəkildə digərinin ziddi olmasın.

Amma əgər belə olarsa, yəni iki mətləbin arasında həqiqi mənada təzad və ziddiyyət olarsa, onların bir yerdə cəm edilməsi qeyri-mümkün olacaqdır. Çünki hər birinin vücudu digərinin vücudunu inkar edir. Misal üçün, bir şəxs cihadın vacibliyini bilir, amma elə bir şəraitdə qərarlaşmış olur ki, siyasi şantajların və zəhərli təbliğatların nəticəsində haqq cəbhəsini ayırd edib seçə bilmir. Belə bir şəxs cihadın qəti hökmünə əməl edərək günün bir hissəsində “a” cəbhəsində döyüşərək “b” cəbhəsindən bir dəstə adamı öldürə bilər, amma günün digər yarısında bunun əksinə əməl edə bilməz. Çünki yuxarıdakı fərz əsasında onun haqq cəbhəsində vuruşmasına baxmayaraq, haqq cəbhəsi ilə müxalifəti və batil amilləri ilə yanaşı olması da qətidir.

Yuxarıdakı sualın cavabında deyirik: Sizin maliki və ələvi fiqhi barəsindəki təsəvvürünüz nədir?! Əgər elmlərin fiqhi barəsindəki təsəvvürünüz imam Malik ibni Ənəsin etiqadlı olduğu şeylərdirsə, cavab bir cürdür, bundan başqa hallarda isə tamamilə başqa cürdür.

O (İmam Malik) sair şiələr kimi Əli (əleyhis-salam)-ı “möminlərin əmiri və müsəlmanların imamı” ünvanı ilə qəbul edir. Hətta ona mənsub edilən şerdə deyib ki, “Ali-Əli (Əli övladları) Allahın şiələridir.” [2] O, “və mən yutiillah” (“Nisa”, 69) ayəsinin təfsirində yazır: “(Bu ayədə deyilən) şəhidlər Əli (ibni Əbitalib), Cəfər (Təyyar), Həmzə (Peyğəmbərin əmisi), Həsən və Hüseyn (əleyhimussalam)-dır. Çünki onlar şəhidlərin sərvəri və ağalarıdırlar.” [3]

Malik ibni Ənəs təkcə Əli (əleyhis-salam)-a məhəbbət bəsləmirdi; o, Əlinin ailəsini də Allahın yer üzündəki insanlar arasından seçdiyi şəxslər hesab edirdi. Buna görə də İmam Sadiq (əleyhis-salam) barəsində demişdir: “Mənim gözlərim zöhd, ibadət və təqvada Cəfər ibni Məhəmməd (əleyhis-salam)-dan da fəziləti bir şəxs görməmişdir.” [4]

İmam Malik ibni Ənəsin özü imam Əli (əleyhis-salam)-ı tərifləməkdən əlavə, onun düşmənləri ilə düşməndir və onu sevənləri də sevir. Hətta o həzrətin fiqhi üslublarının əksinə ictihad edənləri məzəmmət edir. Buna görə də o, Əbu Hənifənin barəsində deyir: “İslam dünyasında müsəlmanların halına Əbu Hənifə qədər zərərli olan bir şəxs dünyaya gəlməmişdir!” [5]

İmam Malikin sözlərinə diqqət yetirməklə deməliyik ki, onun fiqhi əsas etibarı ilə Əli (əleyhis-salam)-a düşmənçiliklə müxalifdir. Digər tərəfdən də, bəhsin əvvəlində qeyd etdik ki, bir-biri ilə uyğun və eyni səviyyədə olan şeyləri bir-birinə qovuşdurmaq (hər ikisini cəm etmək) xəta ehtimalını azaldır və gerçəkliyə çatmaq ehtimalını artırır.

Amma əgər nəzərdə tutulan işlər məntiqi cəhətdən zidd olan şeylərdəndirsə, nəinki insanın hidayətinə səbəb olmur, hətta o iki şeyin arasında uyğunluq yaratmaq da qeyri-mümkündür.

Bu ziddiyyətin (paradoksun) daha artıq aydın olması üçün bir misal çəkirik. Bir-birinə zidd olan iki şeyi eyni zamanda qəbul etmək bir şəxsin “indi həm gündüzdür, həm də gecə” deməsinə oxşayır. Bu sözün nəticəsi bu olacaqdır ki, hasil olan şey nə gündüz olsun, nə də gecə. Çünki gündüzün gerçəkliyi gecənin gerçəkliyini inkar edir, başqa sözlə desək, gecə elə gündüzün olmamasıdır.

Sualın fərz olunduğu məsələ də həmin qəbildəndir: Əli (əleyhis-salam)-a məhəbbət səhabəyə məhəbbətlə ziddiyyətli olmasa da, [6] amma görəsən, Əli (əleyhis-salam)-la onun müxaliflərinə qarşı vahid anda qəlbən və eyni səviyyədə məhəbbət bəsləmək – hətta səhabə olsalar da belə – necə mümkün ola bilər?! Necə mümkün ola bilər ki, bir-birinə zidd olan iki ideya və təfəkkürü sevmiş olar?! Əli (əleyhis-salam)-ın israr edib onu izlədiyi gerçəklik müxaliflərinin izlədiyi şeylərdən tamamilə başqadır.

MƏNBƏLƏR:

1. “Rövzətul-vaizin”, Məhəmməd ibni Fəttal Nişapuri, vəfat tarixi: 508-ci h.q, “Mənşurati Rəzi” çapxanası, Qum

2. “Mənaqibu Ali Əbitalib”, İbni Şəhraşub, “Heydəriyyə” çapxanası, Nəcəf, 1956-cı miladi il

3. “Tarixu Bağdad ov Mədinətus-salam”, Əbu Bəkr Əhməd ibni Xətib Bağdadi, Mustafa Əbdul-Qadirin təhqiqi, Məhəmməd Əli Beyzunun nəşri, 1-ci çap, 1417-ci h.q ili

4. “Əl-mucəzu fi usulil-fiqh”, Şeyx Cəfər Sübhani, “İmam Sadiq (əleyhis-salam)” müəssisəsinin nəşri, 2-ci çap, 1420-ci h.q ili