Dostluq Allahla rabitədə iki formada yaranır:

1 bəndələrin Allahla dostluğu və Allahın sevimlisi almaları.

2. Allahın bəndələrlə dostluğu və bəndələrin sevimli olmaları (yuhibbəhum və yuhibbunə)[1] "یحبهم و یحبونه" bizim sualımız ikinci növ dostluğa aiddir, yəni bəndələrin Allahın sevimlisi olmalarıdır.

Sualın cavasbın verməmişdən qabaq, iki məsələyə diqqət etmək zəriridir:

1. Eşq və məhəbbətin dərəcəsi, uca və ali bir dərəcədir və bu bəhsə giriş əhəmmiyyət və genişliyinə görə, yazının uzanmasına və əsl məöqsəddən çıxmağa səbəb olur, məxsusən dinin mötəbər kitablarında olan çoxlu ayə, rəvayət, dua və sair ki, onların araşdırılması və açıqlaması, müstəqil bir kitabın yazılmasına səbəb olacaq.

2. Uca Allah özünün zat və camalını sevir, ona görədə öz camalının cilvəsindən olan, əsər və məxluqlarını da sevir, necə ki, hədisi qüdsidə gəlib:

«"کنت کنزاً مخفیاً فاحببت ان اعرف، فخلقت الخلق لکى اعرف"»[2]

Gizlin bir xəzinə idi,

Torpağı fələklərdən də işıqlı etdi.[3]

Varlıq aləminin xilqətinin əsası, həzrəti həqqin zatının öz zatına eşq və məhəbbətidir. Öz camalını aşkar etmək istədi, ona görə də, yaranışı öz camalının güzgüsü etdi. Doqquzuncu əsrin ariflərindən olan Əbdürrəhman cami, belə deyir:

"Varlığın tanınmadığı və yoxluq küncündə gizləndiyi zaman, bir varlıq var idi, ikilik rolundan uzaq, biz və siz danışığından uzaq.Mütləq bir camal, öz ruhuyla təcəllisiz, onun camalı özünə aşkardır, hər yerdə cilvə edibsə, aləmin məşuqlarından pərdə bağlayıb. Deməli, dünyanın bütün varlıqları, uca Allahın sevimlisidirlər.[4] Amma burda bəhs olunan mövzu, onun xüsusi mənasında insanların sevimli olmalarıdır ki, sonradan bəhs olunacaqdır.

Allahın sevimli və istəklisi olmağın mümkünlüyü: Rəhimli Allah, islamın əziz Peyğəmbəri (s)- ə öz əmr və xəbərini çatdıranda, bəndələrin və möminlərin Allahın sevimlisi olmalarının mümkünlüyündən xəbər verir:

"Camaata de: Allahı sevirsinizsə, Allahın sevimlisi olmaq üçün, mənə (Peyğəmbər (s)) tabe olun"[5]. Maidə surəsində buyurur:

«"قل ان کنتم تحبون اللَّه فاتّبعونى یحببکم اللَّه"»

("Onları sevir və onlarda onu sevirlər"[6]. Hədisi qüdsidəbuyurur: "

«"یحبهم و یحبونه"»

"Əgər məndən üz döndərənlər, mənim onlara olan eşq və məhəbbətimin dərəcəsini bilsəydilər, üşqin çoxluğundan, canlarını verərdilər"[7].

Hədisi qüdsidə məşhur və mötəbərdir ki, İmam Sadiq (ə) Peyğəmbər (s)- dən nəql edir ki, Allah buyurur:

«"لوعلم المدبرون کیف اشتیاقى بهم لماتوا شوقاً."»

"Saleh bəndə, yaxşı əməllər və müstəhəblər vasitəsiylə, Allaha yaxınlaşır və Allahın sevimlisi olur"[8]. Allahın ən sevimlisi olmağın mənası: Allahın məxluqlarla dostluğu və gözəl zatının sevimlisi olmaları, müxtəlif mənaları ola bilər, amma insanlar barəsində işlənən məhəbbət mənasında deyil. Lakin burada bunu deyə bilərik ki, bu dostluğa görə, Allah pərdəni götürür ki, onun dostları onu qəlbin gözü ilə müşahidə və ona yaxınlaşa bilsinlər. Bu məsələ əzəldən müqəddəs zatın diqqətində olub ki, ondan qeyrisinin orda olmaması üçün, belə bir bəndənin batinini paklayıb. Yalnız haqqı eşitmək, yalnız ondan eşitmək, ondan başqası, onun batini gözündən görüb, qeyri gözdən görməmək və haqq dilindən başqa digər bir dil ilə danışmamaq üçün, onunla bəndəsi arasında olan maniələri aradan qaldırsın[9].

Allahın sevimlisi olmağın yolları: Allah yanında sevimliliyi əldə etməyin ən mühüm yolu budur ki, insan ətraflı şəkildə bilməlidir ki, o müqəddəs zat, hansı işləri bəyənir, təsdiqləyir və razıdır ki, onları yerinə yetirmək və onun əməllərinə əməl etməklə, onun diqqət və inayətini özünə cəlb edi, yavaş- yavaş özünü ona yaxınlaşdırsın. Necə ki, özünün sevimliliyini qorumaq üçün də bu fəaliyyəti ömrünün sonuna kimi etməlidir. Həmçinin, insan müqəddəs zatın hansı işləri bəyənmədiyini və hansı işlərin onun lənət, qəzəb və narazılığına səbəb olduğunu və onun qadağan etdiyini bilməlidir ta, onlardan çəkinsin. Əgər onlara düçardırsa, Allah yanında sevimli olmaq üçün, özünü onlardan xilas etsin. Allahın lənət, qəzəb, nifrətinə və onun dərgahından qovulmağa düçar olmamaq üçün, bu üslubu da ömrünün sonuna kimi yerinə yetirməlidir.

Dediyimiz kimi, bu nifrəti əldə etməyin ən asan yolu, Qurani- kərim və məsum imamların rəvayətlərilə tanışlıq və onlara müraciət etməkdir çünki Quran təhrif qorunmuş bir kəlamdır və uca Allah onun sevimlisiolan bütün işləri onda açıqlamışdır. İman və əməl onun yanında sevimliliyə və onun rəhmətində qərq olmağa səbəb olur. Həmçinin elə işləri açıqlayır ki, onlara etiqadlı olmaq ya onlara əməl etmək ya o xüsusiyyətlərə sahib olmaq, Allahın qəzəbinə, onun dərgahından qovulmağa və cəhənnəmin dibinə düşməytə səbəb olur. Əgər insan özünü əqidə. əməl və əxlaqda tamamilə Qurana uyğunlaşdırsa və bu yolda Peyğəmbər (s)- in məsum imamların davranışından örnək götürsə, bu məqsəd və istəyə (yəni Allah yanında sevimlilik və İlahinin lənət, qəzəb və narazılığından xilas olmaq) əl tapmışdır. Ayə və rəvayətlər, bəzən ümumi meyar və adlarla Allahın sevimlisi olmağın yollarını açıqlayırlar, bəzən də cüzi meyarları və onun misdaqlarını təkamül yolunu gedənlərin önündə qoyurlar. Ümumi meyarlar məsələn:

1.      Əziz Peyğəmbər (s)- tabe olmaq: İşarə edildiyi kimi, Allah, öz bəndəsinin sevimli olmasında, Peyğəmbər və rəsuluna tabe olmağı şərt bilir və buyurur: "Camaata de: Allahı sevirsinizsə, Allahın sevimlisi olmaq üçün, mənə (peyğəmbər) tabe olun.[10]

2.      Ona görə, bu ayədə, Allahın sevimlisi olmağın ümumi meyar və qaydasını, Peyğəmbərə itaət və ona tabe olmaq (istər onun sözünə, istərsə də əməlinə) bilir. Quran məcidin çoxlu ayələrində bu tabe olmaq və itaətliyə əmr etmişdir:

«وَمَا آتَاکُمْ الرَّسُولُ فَخُذُو»[11]

«یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اللَّهَ وَأَطِیعُوا الرَّسُولَ»[12]

«وَأَطِیعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَلاَ تَنَازَعُو»

Vacib və müstəhəbləri yerinə yetirmək: Qurbi fəraiz və qürbi nəvagil adıyla tanınan çoxlu mötəbər hədislərdə, Allahın sevimlisi olmağın yollarını vacib və müstəhəbləri yerinə yetirmək zikr etmişdir.bu cür hədislərdən tam istifadə və onları araşdırmaq və qürbi fərayizlə qürbi nəvagilin fərqlərini açıqlamaq, sözün uzanmasına və məsələlərin pərakəndəliyinə səbəb olacaq. Amma yalnız onlardan bir neçə nümunəylə kifayətlənir və dini kitabları axtarış etməklə, ilahi məhəbbəti əldə etməyə səbəb olan bir neçə cüzi msələ ilə, sözümüzü sona çatdırırıq.

İmam Sadiq (ə) bir hədisdə Peyğəmbər (s)- dən nəql edib ki, buyurdu: Uca Allah buyurdu: "Mənim bəndəm ona vacib etdiyim şeydən sevimli bir şeyə yaxınlaşmaq istəməz. Mənim istədiyim dərəcəyə yetişmək üçün həmişə nafilə və müstəhəblər vasitəsilə mənə yaxınlaşar. Elə ki, onu sevdim, bu zaman onun qulağı olacağam ki, onunla eşidəcək, onun gözü olacağam ki, onunla görəcək, onun dili olacağam ki, onunla danışacaq, onun əli olacağam ki, onunla işlər görəcək və sair.[13]

Bu rəvayətin oxşarı, imam Baqir (ə)- dən də nəql olmuşdur.[14]

Ayələri araşdırmaq və bu cür rəvayətlərə diqqət etməklə, bəndələrin Allahın sevimlisi olmaq nəticəsində ələ gələn fayda və nəticələr. Tamamilə aydın olur ki, ümumilikdə batini səfanın tapılması mane və hicabların aradan getməsinə İlahiyə yaxınlaşmaq dərəcəsinə yetişmək hansı ki, hamısı o yeganə zatın lütf və fəzilətindəndir, bu məhəbbətin fayda və nəticəsi olacaqdır.[15]

"İman" özü bu ilahi məhəbbətin səmərəsi olmaqla Peyğəmbər (s)- dən rəvayətdə nəql olmuşdur ki, buyurdu:

«"اللهم و اقبل الینابوجهک الکریم و اقبل تقربنا الیک و انظر الینا نظرة رحیمة، نستکمل بها الکرامة عندک ثم لاتصرفها عنّا بجودک..." »

"Allah dünyanı istədiyi və istəmədiyi şəxsə bağışlıyır, amma imam yalnız istədiyi şəxsə bağışlayır.[16] Çünki məşuqun aşiqə baxması, ona lütf və diqqətini göstərməkdir ki, nəticədə aşiqin məşuqa olan məhəbbəti çoxalır və onu özündən çıxarır.ona görə də, nüdbə duasında oxuyururq:

«"ان اللَّه یُعطى الدنیا من یُحبّ و من لایحبّ و لایعطى الایمانَ الاّ من یحبّ"»

"İlahi bizə öz kərim üzünlə bax və bizim sənə olan yaxınlığımızı qəbul et və bizə rəhmət (və lütf) nəzərinlə bax ta onun vasitəsilə sənin yanında olan kəraməti tamamlayaq və kərəminə xatir öz lütf nəzərini bizdən çevirmə.[17]

Keçən bəhslərdən, Allahın bəndələrə məhəbbətini əldə etməyin bəzi ümumi yolları aydın oldu. İndi bəzi cüzi məsələlərə işarə olur ki, Quran ayələrində "bəyənilmiş əməllər və Allah yanında sevimlilər" adı altında tanıtdırılıblar: İman Allah və rəsula itaət, xeyir işlərə tərəf tələsmək və xətaları düzəldib, Allahdan bağışlanmaq istəmək, aşkarda və gizlində Allah yolunda infaq etmək, qəzəbi udmaq və camaatın səhvlərini əfv etmək, və onlara yaxşılıq etmək, o şəxslər ki, həmişə Allahı yad edirlər, öz səhvlərini təkrarlamırlar, riba yemirlər,[18] Allaha təvəkkül edirlər, çətinliklər qarşısında dözümlü və səbirlidirlər və gilayə etmirlər, camaatla məsləhətləşir və onlarla yumşaqlıqla rəftar edirlər,[19] təqvalıdırlar, allah Peyğəmbər(s), imam (ə) ya camaatla bağladsıqları əhd və peymanlarını sındırmırlar,[20] tövbə, ixlas və təqva ilə özlərini təmizləyirlər, çirkinlik və pis işlərdən uzaqdırlar,[21] göz, qulaq, dil, qarın və şəhvətlərini yersiz istifadələrdən qoruyurlar,[22] öz ata- analarına hörmət qoyub və yaxınlarının hörmətini saxlayırlar,[23] dinin böyüklərindən məxsusən əziz Peyğəmbər (s)- dən yaxşılıq, ehtiram və salavatla yad edirlər,[24] əgər vəzifəyə yetişsələr və hökm etsələr, ədalətlidirlər,[25] Allah yolunda xərclədikləri şeyə təəssüf etməzlər, mal, vəzifə və hökümətə yetişdikdə, məğrur olmazlar,[26] Allah yolunda mal və canlarını verərlər.[27]

Rəvayətlərdə də ilahi məhəbbəti əldə etmək üçün əməlləri müşahidə etmək olar: Allah yanında bəyənilmiş işə meyl etmək,[28]Peyğəmbər və onun ailəsini sevmək,[29] Allahı sevmək,[30] elm və bilik dalınca getmək,[31] çoxlu təkbir və lailahə illəllah demək,[32] əməldə tələsmək və onu davamlı etmək,[33] və sair.

Bunların tərəf müqabilində, aşağıdakı dəstələr, Allah dərgahının qovulmuşları, lənələnmişləri və qəzəb olunmuşları kimi, tanıtdırılıblar: Kafirlər,[34] müşriklər,[35] münafiqlər,[36] təkəbbür edənlər,[37] davakar tərslər,[38] özləriylə fəxr edənlər, [39] öz həddlərini aşıb, Allahın və camaatın hüququnu riayət etməyənlər,[40] rahatlıq istəyən və günlərini xoş keçirənlər,[41] israfçılar,[42] yer üzündə fəsad edənlər,[43] öz mallarını düzgün və Allah yolunda işlətməyib, paxıl, həsəd və kin saxlayanlar,[44] əhd peymanı sındırıb, din düşmənləri və kafirlərlə dostluq və həmkarlıq edənlər,[45] xəyanətkar və naşükürlər.[46] Ilahi övliya, Peyğəmbərlər və möminləri öldürməkdən əl çəkməyənlər,[47] günah, tühyan və üsyan əhli,[48] özlərinə və camaata zülm edir və ilahi hüququ riayət etməyənlər[49] ilahi dəraha dua, Tövbə, aölamaq, peşimançılıq və ayılmaq əhli olmayan Allah qarşısında məğrur olanlar,[50] dini təhrif edənlər,[51] Şeytana və zalımlara tabe olanlar,[52] camaatın hidayət yolunu bağlayıb və din əhli arasında ixtilaf salıb və onları yolundan çıxaranlar,[53] ağızdan pis və öz dediklərinə əməldə riayət etməyənlər,[54] Allahı, Peyğəmbəri, ilahi övliyaları və möminləri öz sözləri və rəftarlarıyla incidənlər,[55] Allah yolunda cihad etməkdən boyun qaçıran və Allah yolunda can və mallarını verməkdən qaçanlar,[56] Günahkar və naşükür insanlar,[57] fasiqliyə tabe olanlar,[58] Allaha, Peyğəmbərə və imamlara iman və yaxşı əməl əhli deyil, əksinə onlardan ayrılıb, onların düşmənlərinə qoşulanlar.[59]

İndi əgər həqiqətən, Allahın rəhməti və köməyini və onun yanında sevimliliyi əldə etmək istəyiriksə, möhkəm iradə ilə özümüzü ikinci dəstədən ayrılıb, birinci dəstəyə qoşulmaq lazımdır. Əmr be məruf və nəhy əz münkər, təbliğ və İslam, müsəlmanlar və çiəçilikdən müdafiə etməklə, həm özümüz Allahdan razı olaq və həm də Allahı özümüzdən razı edək. Həm Allah, Peyğəmbər (s) və İmamları sevək, həm də onların sevimlisi olaq.[60] inşaallah