Ətraflı axtarış
Baxanların
8323
İnternetə qoyma tarixi: 2012/04/19
Sualın xülasəsi
Dini və qeyri-dini məktəblər arasında nə kimi fərqlər vardır?
Sual
Hansı əsas meyarlar dini və qeyri-dini məktəb və quruluşlar arasında fərq qoyaraq onları bir-birindən ayıra, birini yüksək, digərini isə aşağı səviyyədə qərar verə bilər?
Qısa cavab

Əvvəldə xatırlatmaq lazımdır ki, islam dini ilə təhrif olunmamış digər dinlər arasında əsas oxşarlıq və müştərək cəhət – yer üzündə tövhid və Allaha pərəstişin bərqərar edilməsi, insanların Allahdan başqasına pərəstiş və bəndəlikdən xilas olmasıdır. Quranda buyurulur: “Biz hər bir ümmətdə bir peyğəmbər göndərdik ki, (camaata) “Yeganə Allaha pərəstiş edin və tağutdan çəkinin!” desinlər.” Əgər bütün dinlərdə olan bu müştərək cəhəti və oxşarlığı nəzərə alsaq, hətta məsihi dini İsa (əleyhis-salam) kimi, yəhudi dini də Musa (əleyhis-salam) kimi peyğəmbərin gətirdiyi tövhid əqidəsi və yeganəpərəstlik nidaları ilə, hər növ təhrifdən uzaq olan ilkin ilahi prinsiplərlə birlikdə qeyri-dini məktəb və ideologiyalardan  üstündür, baxmayaraq ki, hər bir əsrdə bu ilahi dinlərin ardıcıllarının bəziləri öz dinlərinin ilkin etiqad prinsiplərinə etinasız yanaşmış, öz səmavi kitabları olan Tövrat və İncili təhrif etmiş və nəticədə bu dinləri qeyri-dini ideologiyalara oxşar vəziyyətə salmışlar.

Dini quruluş və məktəbin qeyri-dini məktəblərdən ən mühüm imtiyaz və dəyəri – insan fitrətinin qəflətdən oyadılması və onun batinində əmanət qoyulmuş bil-qüvvə mənəvi kamalları (istedadları) feliyyətə (zühur ərsəsinə) çatdırmaq olmuşdur. Başqa sözlə desək, düzgün dini dəyərlər və əsaslara görə bil-qüvvə vəziyyətindən (hələ zahir olmamış istedadlardan) bil-fel vəziyyətinə (zahir olmağa) doğru tədrici dəyişiklik icad etmək üçün şərait yaratmaqdır.

Ətreaflı cavab

Əvvəldə xatırlatmaq lazımdır ki, islam dini ilə təhrif olunmamış digər səmavi dinlər arasında əsas oxşarlıq tövhidi və yeganə Allaha pərəstişi yer üzündə bərqərar etmək, insanları Allahdan qeyrisinə pərəstişdən və bəndəlikdən xilas etməkdir. Quranda buyurulur: “Biz hər ümmətdə bir rəsul göndərdik ki, (ümmətə desinlər:) Yeganə Allaha pərəstiş edin və tağutdan çəkinin!”[1]

Əgər peyğəmbərlərin dəvətində mövcud olan bu oxşarlığı nəzərə alsaq, hətta məsihi və yəhudi dinində belə İsa və Musa (əleyhiməs-salam) kimi peyğəmbərlərin tövhid və yeganəpərəstlik nidası ilə qarşılaşırıq. Bu da onların ilkin etiqad üsulları idi ki, həmin dövrdə təhrifdən uzaq olmuş, qeyri-dini məktəb və ideologiyalardan çoxlu fərqlərə malik olmuşdur. Baxmayaraq ki, hazırkı dövrdə məsihilərin və yəhudilərin bəziləri öz dinlərindəki ilkin etiqad prinsiplərinə etinasız yanaşmış, öz səmavi kitabları olan Tövratı və İncili təhrif etmişlər. Buna görə də bir çox hallarda bəlkə də qeyri-dini məktəblərə oxşar olduğunu demək olar.

Amma ilahi dinlər arasında İslam dini hərtərəfli bir ayindir, onun dini təlimləri səadətə çatmaq istiqamətində bütün fərdi və ictimai məsələlərə şamildir. İslam dininin hərtərəfli olması onun hüdudlarının və sərhədlərinin geniş miqyaslı olmasının göstəricisidir. İslam dininin hərtərəfli olması onun Allah tərəfindən nazil edilməsi ilə uyğundur. Dinin nazil olmasının hədəfi də elə insanın xilqət hədəfidir. Çünki insanı müəyyən bir hədəf üçün yaradan Allah o hədəfə nail olmaq üçün lazım olan hökmləri, göstərişləri və maarifləri də ona çatdırmalıdır. Allah-taala bu proqramları müxtəlif zaman dövrlərində insanların ehtiyac və ləyaqətlərinə uyğun olaraq göndərmişdir. O proqramların hamısı “islam” adı ilə həzrət Məhəmməd (səlləllahu əleyhi və alih) və onun canişinlərin (əleyhimus-salam) vasitəsi ilə bəşəriyyətə gətirilmişdir.[2]

Deməli, islam dini və onun ideologiyası digər dinlərdən üstün və onlarla müqayisədə hərtərəflidir. Amma ümumi şəkildə, bu din digər ilahi dinlərlə, habelə qeyri-dini məktəblərlə – o cümlədən: hər növ təhrifdən uzaq olan əsil asimani dinlərin prinsip və üslublarından heç birinə tabe olmayan liberalizmlə müqayisədə əsaslı meyarlara və imtiyazlara malikdir. Aşağıda  bu fərqlərin və imtiyazların bəzisinə küllü şəkildə işarə edirik:

a) Hədəfdəki fərqlər və imtiyazlar

Həyatının əsası və üslubları din əsasında olmayan quruluş və ideologiyalar bütün diqqətlərini dünyaya və insan mehvərində təmərküzləşdirmişlər. Başqa sözlə, onların əsas hədəfi yalnız insanın və cəmiyyətin maddi və dünyəvi ehtiyaclarını təmin etməkdir, bundan əlavə heç bir hədəf nəzərdə tutmurlar.[3] Amma dini quruluş iki əsas hədəfi izləyir: Əvvəla, insanın və cəmiyyətin bu dünyadakı ehtiyaclarının təmin olunması və insanların səadətə çatması, ikincisi isə axirətdəki əbədi səadətinin təmin olunması.

İslam  ideologiyasının ən mühüm hədəfləri aşağıdakılardır:

1. Bütün yer üzündə tövhid və yeganə Allaha pərəstişin bərqərar olunması, insanların Allahdan qeyrisinə pərəstiş və bəndəlikdən xilas edilməsi;

2. İslami haqq-ədalətin bərqərar edilməsi yolu ilə nümunəvi və ideal cəmiyyətin təşkil olunması: “Biz Öz rəsullarımızı aydın dəlillərlə göndərdik və onlara (asimani) kitab və (haqqı batildən seçib ayıran və ədalətli qanunlardan ibarət olan) mizanı nazil etdik ki, camaat ədaləti bərqərar etsinlər.”[4]

İnsani fəzilətlərin çiçəklənməsi, mənəviyyatın inkişafı və ilahi qürb – son kamal mərhələsinə çatmaq üçün ictimai ədalətin bərqərar olunması islam dininin xüsusi işlərindən biri kimi tanınır. Halbuki, qeyri-dini məktəblərdən heç biri ali-insani fəzilətlərin çiçəklənməsi, insanların dünya və axirət səadətlərinə münasib şərait hazırlamaq istiqamətində heç bir iş görmürlər.

3. İnsan fitrətini qəflət yuxusundan oyatmaq, onun ruhunda qoyulmuş bil-qüvvə mənəvi kamalları (istedadları) feliyyətə (zühura) çatdırmaq. Başqa sözlə, düzgün dini dəyərlər əsasında bil-qüvvə mərhələsindən bil-fel və zühur mərhələsinə seyr etmək üçün insanda tədrici dəyişikliklərə şərait yaratmaq.

b) Pislik və yaxşılıq meyarındakı fərqlər

Qeyri-dini məktəblər və quruluşların üslub və proqramlarında yaxşını və pisi, vacibi və haramı ayırd etmək əsas etibarı ilə vəhyi, dinin əsas prinsipləri və dəyərlərini nəzərə almadan baş verir. Onların inancına görə əql təklikdə  – vəhydən kömək almadan yaxşını pisdən seçməyə qadirdir. Bu nəzəriyyə “əqlə ifratçı meyl cərəyanı” kimi məşhurdur. Yaxud onların bəziləri yaxşını və pisi ayırd etməkdə yeganə meyar kimi insani hiss və duyğuları qəbul edirlər. Yaxşını və pisi ayırd etmək barəsində digər meyarlar da vardır.

Şübhəsiz, mənəvi dəyərlərə etinasızlıq “məqsəd vasitəni doğruldur” nəzəriyyəsini əməldə hakim bir prinsipə çevrilir, əxlaqi meyarları və prinsipləri kölgədə qoyur.

Amma islam dinində insanın ilahi kəramət və əxlaqı ilə uyğun gəlməyən, yüksək insani keyfiyyətlərlə, ideal əxlaqi dəyərlərlə müxalif olan və bəşərin əbədi səadətini və kamalını dağıdaraq məhv edən üslub və meyarlardan istifadəyə icazə verilmir.[5]

 

v) İnsan ruhunun (nəfsinin) saflaşdırılmasında islamın iki istiqamətdəki nəzəri

İslam dini səadət, kamal və ruhi yüksəliş yolunda insana iki tərəfli yol göstərir və bu yoldakı müvəffəqiyyəti onun nəticəsi hesab edir. Bu həqiqəti inkar etmək olmaz ki, insan fiziki cisimdən  əlavə, daha yüksək varlıq olan ruha da malikdir, ona təkcə fiziki yöndə nəzər salaraq ruhundan qafil olmaq olmaz. Qurani-kərim insan xilqəti ilə əlaqədar söhbət edərkən hər iki yönə işarə edir: “İnsanın xilqətini palçıqdan başladı”[6], “Sonra onun nəslini çox dəyərsiz bir suyun xülasəsindən yaratdı.”[7] Bu, insanın maddi yönündür. Bunun davamında onun həqiqi və ruhani həqiqətinə işarə edərək buyurur: “Öz ruhumuza mənsub olan ruhdan ona verdik.”[8]

İlahi yönlü ruh mələkuti, şərafətli və zavala uğramayan bir ünsürdür. İslam nəzərindən bu mücərrəd ünsür bədənin çürüyüb dağılmasından sonra da qalır, əbədi həyatdan bəhrələnir, əncam verdiyi işlərə görə ya əbədi səadətə, ya da əbədi bədbəxtliyə düçar olur. İlahi dünya görüşündə insanın tərifində deyilir ki, insanın kamalı ruhi yöndə təkamül və yüksək insani sifətlərin kəsb olunması ilə aşkar olur.[9]

 


[1] “Nəhl” surəsi, ayə: 36

[2] Bu barədə əlavə məlumat almaq üçün aşağıdakı görünüşlərə bax: “İslamın haqq olmasının dəlilləri”, sual 13071 (sayt: az13107); “İslamın sair dinlərə üstünlüyü və xüsusiyyətləri”, sual 12304 (sayt: 12069)

[3] Bax görünüş: “İnsanlar və vəliyyi-fəqih əsasında olan hökumət, onun liberalist quruluşundan üstünlükləri”, sual 9981, (sayt: 10127)

[4] “Hədid” surəsi, ayə: 25

[5] Aşağıdakı görünüşlərə bax: “Dini mənbələrin əxlaqda rolu”, sual 562, (sayt: 615), “Təkamül əxlaqı və onun nəticələri”, sual 563, (sayt: 616), “Din əsasında olan əxlaq”, sual 7078 (sayt: 7327)

[6] “Səcdə” surəsi, ayə: 7

[7] “Səcdə” surəsi, ayə: 8

[8] “Səcdə” surəsi, ayə: 9

 

Başqa dillərdə Q tərcümələr
Baxışlarınız
şərh sayı 0
Dəyəri daxil edin
misal : Yourname@YourDomane.ext
Dəyəri daxil edin
Dəyəri daxil edin

Mövzui təbəqələşdirmə

Təsadüfi suallar

  • Aya doğrudur ki, həzrət Peyğəmbərin sübh namazı bir dəfə qəza olmuşdur?
    7316 Nizamlar hüquq və əhkam 2011/05/15
    Bu fiqh məsələlərindən biridir və etiqadi bəhslərə ehtiyacı vardır; əlbəttə ki, bu mövzuda bir neçə rəvayət də bizə çatmışdır. Amma fiqh alimləri bunu bir mənalı olaraq qəbul etməmişdirlər, bəziləri bunu digər dəlillərlə qarşı- qarşıya gəlməsi və Peyğəmbərin (s) ismətiylə uyğun olmadığını bu cür rəvayətləri qəbul ...
  • "Əl- mulqən" və "Əl- mutlə" adları kamiliyyə sifətlərindədir yoxsa camaliyə?
    5489 Qədim kəlam 2012/04/18
    Kəlam elmindəki məşhur terminə əsasən, Allah üçün bir sifət isbat edən, Allahın bütün sübut sifətləri, həm Allahın lütfünə şamil olan sifətlər, həm onun qəzəbinə şamil olan və... hamısı camal sifətlər sayılırlar. Bu cəhətdən onların arasında heç bir fərq yoxdur. O cümlədən, sualda olan mulqən və mutlə sifətləri ...
  • Mümkündürsə, yeddilik təşkil edən behiştlər barədə izah verin.
    7186 Qədim kəlam 2012/07/22
    Rəvayət və təfsir mənbələrində Darus-səlam, Darul-cəlal, Cənnətul-mə’va, Cənnətul-xuld, Cənnətu-ədn, Cənnətu-firdovs, Cənnətu-nəim behişt üçün qeyd olunan yeddi addır. Əlbəttə, bəzi alimlər inanır ki, bu adların hamısı elə bir dənə behiştə aid edilir və bu adların hər biri behiştin mərtəbələrindən birini göstərir. Çünki Cənnəti-ədn dedikdə məqsəd daimi iqamətgah olan ...
  • Фәна вә фәна мәгамыны изаһ един!
    6377 Nəzəri irfan 2010/04/24
    Фәна, лүғәтдә мәһв олмаг вә јохлугдур. Бу сөзүн зидди исә бәга вә галмагдыр. Мәсәлән, Аллаһ һаггында бәга вә галмаг, диҝәр мөвҹудатлар һаггында исә фәна вә арадан ҝетмәклик ифадәләрини ишләтмәк дүзҝүндүр. Үмуми мәнасы исә инсанын өзүнү ҝөрмәмәси вә тапмамасы демәкдир. Әлбәттә, о мәнада јох ки, инсан тамамилә ...
  • İslamda faizsiz borc verməyin və borc almağın qaydaları nədir?
    9541 Əməli əxlaq 2012/03/14
    Dini təlimlərimizdə mömin qardaşlara borc verməyin xüsusi qayda-qanunların və şərtləri vardır ki, onların bəzilərini qeyd edirik: 1. Borc vermək ixlsala yanaşı olsun; 2. Tam razılıq üzündən və ürəkdən verilmiş olsun; 3. Borc halal maldan verilsin; 4. Borc verilən zaman ...
  • Niyə İmam Hüseyn (ə) müaviyə zamanında qiyam etmədi?
    7364 Məsumların (Əleyhimussəlam) sirəsi 2010/06/15
    İmam Hüseyn (ə) ın müaviyə zamanında qiyam etməməsinin səbəbinin cavabında aşağıdakı məsələlərə işarə etmək olar: 1-     İmam (ə)ın imamı və qardaşının əhd- peymanına ehtiramı. İmam Həsən(ə) öz həyatı zamanında müaviyəilə əhd bağlamışdı. ...
  • Allahdan qeyrisindən kömək istəmək tövhid ruhu ilə uyğundurmu?
    14951 Təfsir 2011/11/24
    Əgər Allahdan qeyrisindən – ilahi övliyalardan kömək istəmək hacəti rəva qılmaqda o böyük şəxsiyyətlərin və ilahi övliyaların birbaşa təsirli olmasına və Allaha ehtiyaclı olmamasına etiqad əsasında olsa, bu, tam mənada şirk, tövhidlə zidd əqidədir və bu iş caiz deyildir. Lakin əgər bu böyük şəxsiyyətlərin insanın hacətini Allahın ...
  • Torpağa səcdənin fəlsəfəsi nədir?
    17496 Nizamlar hüquq və əhkam 2012/07/22
    Səcdənin həqiqəti (Allah qarşısında) xüzu, zillət və bəndəlik izhar etməkdir. Səcdə vacib əməllərdən biridir. Çünki Allahın kəlamında deyilir: “Ey iman gətirənlər! Rüku edin və səcdə yerinə yetirin!” Bimək zəruridir ki, şiələr “torpaq üçün” deyil, “torpağın üzərinə” səcdə edirlər. Çünki Allahdan başqası üçün səcdə etmək bütün ...
  • Ayağın üstünə məsh çəkmək üçün söykənəcəyə söykənmək şərtdirmi?
    5742 Nizamlar hüquq və əhkam 2011/06/27
    Başa və ayağa məsh çəkmək, söykənəcəyə söykənmək ya söykənməmək şərt olunmayıbdır. Əksinə meyar budur ki, baş və ayaq hərəkətsiz saxlanılıb və onların üstünə əl şəkilməlidir. Ayağın söykənəcəyə söykənməsinin deyilməsi, onun hərəkətsiz qalması üçündür. Həzrət İmam Xumeyni (rh) bu barədə buyurubdur: "Başa və ayağın üstünə məsh çəkəndə əli onların üstünə ...
  • İslam nəzərindən təbliğ üslubu nədən ibarətdir?
    8087 Məsumların (Əleyhimussəlam) sirəsi 2012/02/13
    “Təbliğ” hər hansı bir xəbəri çatdırmaq mənasınadır. İlahi peyğəmbərlərin, xüsusilə həzrət Peyğəmbəri-əkrəm (səlləllahu əleyhi və alih)-in ilahi risalət vəzifəsi insanların zülmətlərdən nura doğru hidayətindən ibarət idi. Buna görə də İslamda təbliğ Allahın sözünü bəndələrinə çatdırmaq ünvanı ilə çox böyük əhəmiyyət daşıyır. İslamda təbliğ üslublarını üç qismə: kəlami (şifahi), yazılı və ...

Ən çox baxılanlar

  • Oğlan və qızın arasında dügzün cinsi əlaqə necə olmalıdır?
    163163 Nizamlar hüquq və əhkam 2011/05/31
    Qısa cavab: İslam dininin nəzərinə əsasən qadın və kişi bir- birlərini təkmilləşdirən varlıqdırlar. Allah- Taala bunları elə yaratmışdır ki, bu iki məxluq bir- birlərinin aramlıqlarını bərpa edirlər. həmçinin bununla yanaşı bir- birlərinin bütün cinsi istəklərini təmin etsinlər. İslam dini bu ehtiyacların halal yolla ödənməsi üçün ailə qurmağı (müvəqqəti ...
  • Hacət və diləklərimizə çatmaq üçün ən tez qəbul olunan dua hansıdır?
    155831 Əməli əxlaq 2011/06/28
    Baxmayaraq ki, bir çox dualar İmamlardan hacətlərin qəbul olması üçün rəvayət olunmuşdur ki, onların mətnini burada gətirmək mümkün deyildir. Bunun üçün də onlardan bir neçəsi ki, daha çox əhəmiyyət daşıyır adlarına işarə edirik. Təvəssül duası. Fərəc duası. ...
  • Şiələrin namazı əliaçıq və əhli- sünnənin əlibağlı qılmasının səbəbi nədir?
    118021 Nizamlar hüquq və əhkam 2011/01/02
    On iki İmama (ə) inanan insanlar Peyğəmbər (s) və İmamların (ə) sünnəsinə əməl etsinlər deyə, namazı əliaçıq qılırlar. Onların bu şəkildə namaz qılmasına əsas verən çoxlu sayda rəvayətlər vardır. Həmin rəvayətlərdə Peyğəmbər (s) və İmamların (ə) namaz qılarkən əlləri açıq və yan tərəflərə bitişik şəkildə olduğu göstərilir. ...
  • Aya kişinin ixtiyarı vardır ki, istədiyi halda qadının hər hansı bir yerindən istifadə etsin, əgər güc vasitəsiylə olsa belə?
    110200 Nizamlar hüquq və əhkam 2011/04/14
    Səlamun ələykum. Aşağıdakı cavablar müctəhidlərin dəftərxanalarından verimişdir: Həzrət Ayətullah Xamineinin dəftərxanası: Cavab 1 və 2. Qadının tamam olaraq kişini razı salması, o demək deyildir ki, kişi əxlaqa uyğun olmayan, çox məkruh və yaxud bir iş görə ki, qadının əziyyət olmasına səbəb olsun. Qadının tamam şəkildə ərini razı salması o deməkdir ...
  • Həyat yoldaşının öz razılığı ilə onunla arxadan əlaqədə olmağın hökmü nədir?
    100150 Nizamlar hüquq və əhkam 2015/06/29
    Möhtərəm mərcə təqlid alimləri buyurublar: “həyat yoldaşı ilə arxadan əlaqədə olmağın çox şiddətli kərahəti var”[1] Kərahət də bu mənadədər ki, bu əməl Allah dərgahında bəyənilməz bir əməldir. Amma, bu iş görülməsə daha yaxşıdır. Lakin, bu əməli edənə heç bir günah yazılmır. Diqqət etmək lazımdır ...
  • Qadın kişinin cinsi əlaqə istəyini rədd edə bilmərmi?
    91648 Nizamlar hüquq və əhkam 2012/09/01
    Əziz islam Peyğəmbərinin (s) və Əhli- beytin (ə) hədis və rəvayətlərində qadın və kişinin yaxınlığı barəsində mətləblər budur ki, onlar bir- birlərinin haqqlarına riayət etməlidirlər.[1] Bu hüquqlar yaxınlıq etmənin iki tərəfini göstərir. Bir rəvayətdə kişiyə belə deyilir: “Müstəhəbdir ki, kişi yaxınlığı rahatlıq, fasilə və ...
  • Qızdırma xəstəliynə görə oxunan dua var?
    53598 Hədis elmləri 2014/05/20
    Dua mənbələrində Nur duası adı ilə belə bir dua nəql olunur və bu dua qızdırma xəstəliyinin sağamasında çox təsirlidir. Duanın mətni budur: (tər.) “Nur verən Allahın adı ilə; nur verən Allahın adı ilə ki, nur verir; Nurda olan Nur Allahın adı ilə, hər şeyin təqdir və ölçüsünü ...
  • Salam "Əmmən yucibul- muztər" امّن یجیب المضطرّ duası harada gəlibdir?
    46145 Əməli əxlaq 2012/09/10
    "Əmmən yucibul- muztərrə iza dəahu və yəkşifus- su" « أَمَّنْ يُجيبُ الْمُضْطَرَّ إِذا دَعاهُ وَ يَكْشِفُ السُّوء » cümləsi Quranda Nəml surəsinin 62- ci ayəsində gəlibdir. Buyurur: "Əli hər yerdən üzülüb darda qalan birisi ona dua etdiyi zaman onun duasını qəbul buyuran".
  • Müvəqqəti evlənməinin sözləri nədir?
    44039 Nizamlar hüquq və əhkam 2014/05/22
    Müvəqqəti əqdin (mütənin) oxunmasından ötrü bir neçə şərt lazımdır: 1.Müvəqqəti əqdin oxunması; bu mənada ki, müvəqqəti evlənmədə təkcə qadınla kişinin bu əmələ razı olmaları kifayət etməz. Əqdin oxunması xüsusi kəlmələrlə bu əməlin inşa olunmasının niyyəti ilə oxunmalıdır. 2.Ehtiyat vacib budur ki, ərəb dilində düzgün qaydada oxunmalıdır. Əgər ...
  • Hansı yolla göz dəymənin (nəzərin) qarşısı alınır?
    43278 Təfsir 2011/11/03
    Göz dəymə insanın nəfsində olan qəsirdən irəli gəlir və bunun üçün də ağıl dərk edən bir dəlil yoxdur. Bəlkə çox hadisələr vardır ki, göz dəyməylə baş vermişdir. Mərhum Şeyx Abbas Qumi göz dəymənin uzaq olması üçün qələm surəsinin 51- ci ayəsini sifariş etmişdir. Bu ayənin nazil olmasını nəzərə ...