Xəyal (müsəvvirə)[1] qüvvəsi insan nəfsinin idraklarından, batini mərtəbələrindən və onun işlərindən biridir.[2] İşi hiss olunan şeylərin cüzi (konkret) şəkil və surətinin idrakından və hifz olunmasından[3] ibarət olan bu qüvvəyə təxəyyül qüvvəsi deyilir.[4] Bu, xaricdəki şeyin maddi və ya zehni misalının surətidir.[5] Xaricdəki maddi şey (və onun zehindəki surəti qaib olandan) sonra xəyal qüvvəsi onu insan nəfsi üçün yenidən təməssül edir (surət şəklinə salır).[6]

Başqa sözlə, xəyal qüvvəsi beşlik təşkil edən zahiri hiss orqanlarının dərk etdiyi şeylərin surətini qoruyub saxlayır və bu əşyaların surəti üçün bir növ anbar hesab olunur.[7] Həqiqətdə insan nəfsi xəyal qüvvəsinin vasitəsi ilə təbiətdəki varlıqların şəkilini çəkir, nəfs onu istədiyi zaman onu hazır edir.

İnsan nəfsinin zahiri və batini qüvvələri arasında xəyal qüvvəsi hər şeydən daha çox azad və ixtiyarlıdır. Bu qüvvə görmə və eşitmə kimi zahiri qüvvələrin əksinə olaraq hiss olunan maddi işlərlə hüdudlanmır. Xəyal qüvvəsi cisim aləminin hiss olunan şeylərə qəbul etdirdiyi sərhədləri və hədd-hüdudları pozmağa və cismani aləmdən kənardakı aləmlərə pərvaz etməyə qadirdir. İnsan nəfsi onu əqlin ixtiyarında olan bir güzgü kimi qərar verə bilir ki, aləmin mələkuti – batini həqiqətlərini təsvirə çəksin. Amma bu əməlin düzgün yolu xəyal qüvvəsinin paklanmasıdır.

Xəyal qüvvəsi tam azad şəkildə pak surətlər xəlq edə bildiyi kimi, həm də üsyançı və inadkar bir qüvvə kimi Şeytanın qəlbə nüfuz etməsinin yolu ola, zamanın keçməsi ilə qəlbi öz ixtiyarına keçirərək onu tamamilə qaralda, özünün inadkar qüdrəti ilə qurucu qüvvələrini puça çıxara bilər. Buna görə də Qurani-kərim buyurur: “Ey imam gətirənlər! Şeytan addımlarına tabe olmayın! Hər kəs Şeytana tabe olsa (şeytan onu azdırar, çünki) o, çirkin və pis işlərə fərman verir.”[8]

Buna görə də xəyal qüvvəsinin qurucu qüvvəsi və bacarığı paklanmalı və cilovlanmalıdır. Çünki cilovunu qırmış xəyallardan və təxəyyüllərdən xilas olmayınca ilahi maarif qəlbdə yerləşməz.

Xəyal qüvvəsindən münasib şəkildə istifadə etmək, onun şeytani və kor-koranə təxəyyüllərindən xilas olmaq üçün bir neçə məsələ tövsiyə edilir:

1. Faydalı kitabları (xüsusilə ilahi övliyaların və peyğəmbərlərin həyat tarixini, mənəvi kitabları) mütaliə etmək;

2. Qəlbi Allaha və Onun zikrinə doğru yönəltmək, insanın Rəbbul-ərbab, hər bir şeyin Xaliqi və Müdəbbirinin qarşısında dayanmasını xatırlatmaq. Bu məsələ ardıcıl və davamlı məşqlərlə hasil olur.

3. Uzun-uzadı, əlçatmaz arzulardan uzaqlaşmaq.[9]

4. Namaz kimi ibadətləri yerin yetirmək, daim Allahı yad və zikr etmək, Allah ilə aşiqcəsinə əlaqə yaradıb minacat etmək... Çünki ibadət zahiri və batini qüvvələri ilahi-insani nəfsə tabe etdirir ki, insan xəyal qüvvəsinin vasitəsi ilə düzgün və pak surətlərə tərəf irəliləsin.[10]

Əlaqədar görünüşlər:

“Pis və qarışıq fikirlərin dəf olunması”, sual 5338 (sayt: 5893)

“Şəhvətli fikir və xəyalları özündən uzaqlaşdırmaq”, sual 6819 (sayt: 6906)