Cavabın aydın olması üçün bir neçə məsələyə diqqət yetirmək zəruridir:

1. Mələk kəlməsinin cəm forması olan məlaikə Allahla şəhadət (maddi) aləm arasında vasitə rolunu oynayan məxluqlardır.[1]

2. Qeyb (mücərrəd) və şəhadət (maddi) aləmləri.[2]

İslami dünya görüşün mühüm əsaslarından biri qeyb aləmi ilə şəhadət aləminin arasında fərq qoymaqdır. Qeyb gizli, şəhadət isə aşkar mənasınadır. Qeyb dedikdə məqsəd hissi idraklar çərçivəsindən xaricdə olan şeydir. Amma şəhadət aləmi hissi idrak vasitələri ilə dərk olunur. Buna əsasən, dünyagörüş bəhslərində qeyb aləmi dedikdə varlığın o qisimləri nəzərdə tutulur ki, bəşərin hiss orqanlarının dərki hüdudlarından kənarda olsun, adi hiss orqanları vasitəsi ilə dərk edilə bilməsin. İslam dünya görüşündə insan vücudundan xaricdə olan varlıqlar, habelə aləmin gerçəkliyinin hamısı hiss olunan deyil; varlıq aləmindəki gerçəkliklərdən bir çox qismi insanın zahiri hiss orqanlarının dərki dairəsindən kənardadır. Qeyb ilə şəhadətin arasında fərq qoymaq islam dinini hiss olunmayan və qeyri-maddi gerçəklikləri inkar edən bütün materialist və maddi məktəblərin qarşısında qoyur.[3] Bu təlimlərə əsasən, Allah-taalanın müqəddəs zatı, mələklər və vəhy məsələsi qeyb aləminin nümunələrindəndir. Qurani-kərim qeybə imanı təqva sahiblərinin ilkin xüsusiyyəti və insanların hidayətinin əsas şərti hesab edərək buyurur: “Bu kitabda (onun haqq olmasında) heç bir şəkk-şübhə yoxdur, təqvalıların hidayət səbəbidir, o kəslər ki, qeybə iman gətirərlər.”[4]

Qeyb və şəhadət aləmləri arasında əsaslı fərqlər olsa da, onların arasında qırılmaz əlaqə vardır və şəhadət aləmində olan hər bir şeyin kökü və əsası qeyb aləmindədir. Quran bu dərin həqiqəti aşkar bəyan etmişdir. Hər bir varlığın kökünün və əslinin Allah yanında olduğunu bəyan edərək buyurur: “Elə bir şey yoxdur ki, onun xəzinələri Bizim yanımızda olmasın; Biz onu yalnız müəyyən miqdarda nazil edirik.”[5]

Deməli, təbiət aləmindəki bütün varlıqlar həqiqətdə təbiətin fövqündə olan aləmdən nəşət tapan bir həqiqətdir.

چرخ با اين اختران نغز و خوش و زيباستي                  صورتي در زير دارد آنچه در بالاستي

Çərx ba in əxtəran nəğzo xuşo zibasti     Surəti dər zir darəd ançe dər balasti

Yəni bu qədər ulduzların dövr etməsi xoş və gözəldir, yuxarı (mücərrəd) aləmdə olanların aşağıda  surətləri vardır.

3. Quranda mələklərin məqamı[6]

a) Mələklərin mahiyyəti: Quranda mələklərin necə varlıq və mahiyyətinin nə olması barəsində aşkar bəyan gəlməmişdir. Amma mələklərin insan və şüur sahibi olan sair varlıqlarla (cin və heyvanlarla) fərqli mahiyyəti olması qəti bir məsələdir. Amma onların mahiyyətinin nə olmasına gəldikdə isə, bu barədə ixtilaf vardır. Müsəlman alimlərindən bir qrupu mələkləri qeyri-maddi – mücərrəd varlıq, başqa bir qrup isə onları lətif cismə malik olan varlıqlar hesab edirlər. Belə ki, həcmə, çəkiyə və idrak hissinə malik olan qeyri-lətif cisimlərdən fərqlənir. Bununla belə, hər iki qrup bu məsələ barədə yekdil fikirdədirlər ki, mələklər bəşərin zahiri hiss duyğuları ilə dərk oluna bilməz.[7]

b) İlahi vəzifələr: məlaikələrdən bir qrupu Allah tərəfindən müxtəlif vəzifələri icra edirlər:

اَللهُ يَصْطَفِي مِنَ الْمَلَائِکَةِ رُسُلاً

“Allah mələklərdən bəzilərini rəsul (elçi) seçir.”[8]

Mələklərin Allahın izni ilə bu aləmdə icra etdikləri tədbir və idarəçilik roluna diqqət yetirməklə demək olar ki, onların vəzifələri iki növdür: birincisi təkvini vəzifə və risalətdir ki, onların vasitəsi ilə aləm işləri idarə olunur və əlaqədar ilahi fərmanlar əncam verilir. İkincisi təşrii vəzifədir və vəhyin peyğəmbərlərə nazil olmasında onların vasitə rolu ilə əlaqədardır.

v) Mələklərin işləri: Qurani-kərim mələklər üçün çoxlu işlər və vəzifələr bəyan etmişdir.[9] Vəhyin nazil olmasında və Allahın sözünün peyğəmbərlərə çatdırılmasında vasitəçilk,[10] aləm işlərinin tədbir olunmasında, ilahi feyzin məxluqata çatdırılmasında vasitəçilik,[11] möminlər üçün istiğfar və şəfaət etmək,[12] möminlərə kömək etmək,[13] kafirlərə lənət göndərmək,[14] bəndələrin əməllərini qeydə almaq,[15] ölüm zamanı bəndələri qəbz-ruh etmək[16] kimi işlər mələklər tərəfindən icra olunan ilahi əmr və fərmanlardır. Mələklər bərzəx aləmində,[17] habelə axirət aləmində də iştirak edirlər. Onlardan bir qrupu behiştdə qərarlaşmışlar,[18] bir qrup da cəhənnəmin və cəhənnəm əhlinin keşikçiləridir.[19]

Qeyd olunanlardan əlavə, mələklər həmişə Allaha ibadətlə, Onu təqdis etməklə və təsbih deməklə məşğuldurlar, heç vaxt bu işdən ayrılaraq başqa işə baş qoşmurlar. Quranın buyurduğu kimi: “O şəxslər (mələklər) ki, Allahın yanındadırlar, Ona pərəstişdən imtina etmir və yorulmurlar. Gecə-gündüz (həmişə) Allaha təsbih deyir və bu işdə süstlüyə yol vermirlər.”[20]

q) Mələklərin sinifləri və mərtəbələri:

Yuxarıdakılara diqqət yetirməklə malik olduqları vəzifələrə uyğun olaraq mələkləri müxtəlif qisimlərə və siniflərə bölmək olar. Onların müxtəlif sinifləri arasında növ ixtilafı olması, yoxsa həm növdə, həm də mahiyyətdə bir-biri ilə fərqli olub-olmaması məsələsi bizə naməlumdur. Ayə və rəvayətlərdən məlum olan budur ki, mələklərin müxtəlif dərəcə və mərtəbələri vardır: Onların bir qrupu digər qrup üçün işçilər sayılır. Quran “mələklərin hər birinin özünə məxsus olan məqam və rütbəsi vardır” deyə şahidlik edir: “Bizdən (mələklərdən) elə biri yoxdur ki, onun üçün müəyyən olunmuş bir mərtəbə (və məqam) olmasın.”[21]

Bəzi ayələrdən məlum olur ki, mələklərdən bir qrupu vəhy mələyinin – Cəbrəilin işçiləri və onun fərmanına tabedirlər.[22] Ruhları qəbz edən mələk – Əzrailin də digər mələklərdən olan işçiləri vardır.”[23] Bəzi rəvayətlər də mələklərin arasında Cəbrəil, Mikail, İsrafil və Əzrailin çox yüksək məqam sahibi olduğunu çatdırır.

4. Rəvayətlərdə mələklərin məqamı:

“Biharul-ənvar”da İmam Sadiq (əleyhis-salam)-ın belə buyurduğu nəql olunur: “Allah-taala mələkləri nurdan xəlq etmişdir.”[24]

“Təfsiri Qummi” kitabında da imam Sadiq (əleyhis-salam)-dan belə nəql olunur: “Mələklər su içmir, yemək yemir, izdivac da etmirlər; onlar yalnız ərşin nəsimi ilə diridirlər. Allahın elə mələkləri vardır ki, qiyamət gününə qədər birbaşa ruku halında, bəzi mələkləri də qiyamət gününə qədər səcdə halındadırlar.”[25]

İmam Əbu Cəfər (əleyhis-salam) buyurur: “Allah-taala İsrafili, Cəbərili və Mikaili bir təsbihdən (sübhanəllahdan) xəlq etmiş, onlar üçün qulaq, göz, əqli huşyarlıq və sürətli dərk vermişdir.”[26]

Əli (əleyhis-salam) mələklərin xilqəti barədə buyurur: “Allah-taala mələkləri yaradaraq asimanda onlara yer verdi. Bu mələklərdə nə süstlük var, nə də qəflət; onlarda məsiyətin (günahın) məfhumu yoxdur. Bəli, (ey Allah) onlar Sənə ən çox elmli olan və Səndən ən çox qorxan  məxluqlardır. Onlar Sənin dərgahına ən yaxın olanlar, Sənin fərmanına ən yaxşı əməl edənlərdir. Onların gözünə nə yuxu qələbə çalar, nə əqlləri səhvə yol verər, nə də bədənləri yorular. Onlar nə ataların sülbündə qərarlaşr, nə də anaların bətnində; onların xilqəti üfunətli sudan (spermadan) deyildir. Əksinə, ey Allah, Sən onları başqa bir növdə icad etmiş, asimanlarda onlara yer vermiş və onlara Öz qonşuluğunda yer verməklə əzizləmişsən. Onları Öz vəhyinin əmanətdarları etmiş, bəlaları, xoşagəlməz şeyləri onlardan uzaqlaşdırmış və onları hifz etmişsən...”[27]

“Tövhid” kitabında Əbi Həyyan Teymi öz atasından, o da Əli (əleyhis-salam)-dan belə nəql edir: “Elə bir insan yoxdur ki, onunla birlikdə bir neçə mələk olmasın. Mələklər onu həlak olmaqdan (quyuya düşməkdən), divarın (uçaraq) onun üstünə tökülməsindən, ona xoşagəlməz hal baş verməsindən qoruyub saxlayarlar. Bəndənin əcəli çatana qədər bu cür mühafizə davam edir. Əcəlləri çatanda ona gələn şeylərdə (bəlalarda) boşlayır və mane olmurlar.”[28]

Deməli, ayə və rəvayətlər baxımından  məlaikələrin varlıq aləmində Allahın izni ilə təsir qoyan varlıqlar olması qəti bir məsələdir.

5. Mələklərin yaranmasının fəlsəfə və səbəbləri

Aləm işlərinin onların ixtiyarına verilərək bölüşdürülməsinin lüzumu ilə əlaqədar deyirik: Bəşər üçün nəinki qeybi və mücərrəd varlıqların, hətta hiss olunan maddi varlıqların belə vücudunun səbəbi dəqiq şəkildə dərk edilməsi çətin, hətta qeyri-mümkündür. Lakin insanın əqli maddi və hiss olunan aləmdə külli şəkildə dərk etdiklərinə əsasən başa düşə bilər ki, Allah-taala varlıq aləmini səbəb-nəticə qanunu əsasında yaratmış, səbəblər silsiləsi arasında tərtibə riayət etmişdir – yəni, səbəb-nəticə qanununa riayət etmiş, onların arasında uyğunluq və tənasübün zərurətindən ibarət olan ilahi hikmət əsasında xəlq etmişdir. Buradan da Allahın istək və iradəsinə uyğun olaraq  məlaikələrin varlığının səbəbi və onları varlıq aləmində böyük rol ifa etmələri aydın olur.

Bundan əlavə, əqli nəzərdən xilqət aləmi səbəblə nəticə arasında tənasüb və uyğunluq olmadan qeyri-mümkündür. Buna görə də məşşa fəlsəfəsində bir-birinin davamında olan (tuli) “on əql”in olduğu deyilir.

İrfanda da sübut olunmuşdur ki, zühur məqamında Allah-taalanın mütləq hüviyyətinə (vücuduna) vəhdət hökmləri qələbə çalmışdır, zati vəhdətdə təfsili isimlərə yer və macal yoxdur. Digər tərəfdən, xarici aləmdə zahir olan təfsili təzahürlərdə kəsrətin (çoxluğun) hökmləri vəhdətə qələbə çalmışdır. Buna görə də o zati vəhdətlə imkani kəsrət arasında əlaqə yaradılması və ilahi feyzin ərşdən kainata nazil olması üçün müəyyən vasitələr olmalıdır ki, kəsrətin hökmləri onlara qələbə çalmasın. Bu ilahi feyz vasitələri də elə ilahi mələklərdir. Buna görə də “kamil insanın vücud fəlsəfəsi”nin bəyanında deyilmişdir: İlahi fərman mötədil bir surəti tələb edir ki, onda zati vəhdətlə imkani kəsrət bir-birinə qələbə çalmasın ki, təfsili isimlər cəhətindən və həqiqi vəhdət baxımından haqq üçün təzahür olsunlar. Bu mötədil surət də elə kamil insandır.[29]

Başqa sözlə desək, zati vəhdətə malik olan Allah ilə imkani kəsrət (məxluqlar) arasında sinxiyyət – tənasüb yaratmaq üçün vasitə rolunu oynayan varlıqlara ehtiyac duyulur ki, sırf kəsrətə malik olmasınlar və bu cəhətdən elə qabiliyyət vücuda gəlsin ki, ilahi feyz ərşdən kainata nazil olsun.

Mərhum Sədrul-mütəəllihin bu barədə yazır: “Allah-taalanın zatı – heç bir vasitə olmadan dəyişkən və cüzi fellərin faili (birbaşa əncam verəni) olmaqdan çox-çox yüksəkdir. Əks halda, hər kəs Allaha belə şey aid etsə, ya rübubiyyətin həqiqətini və ilahiyyətin mənasını başa düşməmişdir: “Allahın qədrini lazım olan qədər bilmədilər.”[30], ya da təsir edən və fail olmağın mənasından agah olmamışlar. Hər bir məlul (səbəbin nəticəsi olan) varlığın öz yaxın faili ilə olan əlaqəsi binanın bənna ilə olan əlaqəsi kimi yox, şüanın lampa ilə olan əlaqəsi kimi, kəlamın danışan şəxsə bağlılığı kimidir. Hər kəs təbiət elmlərindən müqayisə olunmaz dərəcədə yüksək olan ilahi elm və hikmətdə sabit qədəm olsa, bilməlidir ki, bütün varlıqlar zaman və məkanın dəxaləti olmadan Allahın felidir. Lakin bu işlər qüvvələrin, nəfs və təbiətlərin ram edilməsi ilə baş verir. Allah dirildən, öldürən, ruzi verən, hidayət edən və azdırandır. Lakin diriltmək üçün birbaşa vasitə – adı İsrafil olan mələkdir. Canlıları öldürmək üçün adı Əzrail olan bir mələk təyin olunmuşdur ki, ruhları bədənlərdən, bədənləri qidalardan və qidaları torpaqdan alır. Ruzi üçün adı Mikail olan bir mələk qoyulmuşdur ki, yeməklərin miqdarını və çəkisini bilir. Hidayət üçün adı Cəbəril olan bir mələk vardır... Bu mələklərin hər birinin Allahın göstərişlərinə müti olan qüvvələrdən şəkil olunan çoxlu köməkçiləri və ordusu vardır. Həmçinin, Allah-taalanın digər felləri ilə əlaqədar da qayda belədir. Əgər Allahın Özü hər bir işin birbaşa faili olsaydı, onda Onun əmri ilə məxluqata doğru nazil edilən bu varlıqların icadı və xilqəti əbəs olardı. Amma Allah-taala Öz varlıqları içərisində əbəs və bekar bir varlıq yaratmaqdan pak-pakizə və münəzzəhdir.[31]

Ustad Həsənzadə Amuli “Min bir nöqtə” adlı kitabında yazır: “Varlıq aləminin qüvvələri mütləq şəkildə “məalikə” adı ilə təbir olunur. Feyz Kaşaninin “Elmul-yəqin” kitabında[32] nəql olunur ki, bu dünyada elə bir şey yoxdur ki, onun üçün digər bir aləmdə ruhi bir qüvvə olmasın. O da şəriət dilində “məlaikə” adlanır.”[33]