Ətraflı axtarış
Baxanların
5242
İnternetə qoyma tarixi: 2008/08/27
Sualın xülasəsi
İslam hökumətində mədəni quruluşların yeri nədir?
Sual
İslam hökumətində mədəni quruluşların yeri nədir?
Qısa cavab

            Cəmiyyətdə mövcud olan təşəkküllər və icmaları hökumətlə vətəndaşlar arasındadırlar, mədəni quruluşlar deyildir. Kənd və şəhər birləşdirilmişləri sinf birləşmələri, idman kulubları, yerli cəmiyyətlər və peşəkar biliklər (tərbiyəçilər birliyi kimi)... və mədəni təşkilatlardan sayılırlar. Xalq hakimiyyətinin əsas üstünlüklərindən biri bu cür quruluşlarda mədəni təşkilatların olmasıdır. cəmiyyətdə olan bütün adamlar hər sənətin və işin sahibi olsalar bu təşkilatlarda bir növ üzv ola bilərlər.

Mədəni təşkilatlar ictimai sərmayə üçün bir mənbə kimi diqqətə layiqdirlər.

Bu birləşmələrlə əlaqədə olan dəyərlər və tərzlər camaat üçün və geniş miqyasda cəmiyyət üçün mühüm sahib olur ki, həm xüsusi həm də ümumi mənafein yaranmasına səbəb olur. Bir cürə vəziyyəti həmkarlıq, müşarikət və üzvlər arasında birləşmələr üçün yaxşılaşdırır.

Belə qurumlar nəticədə hökumətlə müstəqil ictimai təşkilatlar arasında danışıq prassesin formalaşdırır. Elə bir şəraitdə inkişaf edirlər ki, onların varlığı və genişlənməsi iqtidar hökuməti üçün təhdid sayılır.

Bi təşkilatlar ictimai sərmayə ilə yanaşı özlərindən nümayəndə seçməklə dövlətlə bir başa olmadan əlaqə yaradsınlar. Bunun özü millətlə dövlət arasında ittihad yaradsın ki, bir növ ictimai sərmayədir. Nəticədə ictimai və siyasi sabitliyə səbəb olacaq.

Dini bir cəmiyyətdə ki, xalq dini göztərişlərə bağlıdırlar mədəni təşkilatlarda dini cəhətdən qabaqcıldırlar. Dini cəmiyyətlərin fikri hərəkətlərində, mühüm rol oynayırlar.

İranda dini mədəni təşkilatlar ki, İslam inqilabından qabaq hakim rejimlə savaşırdılar, İslam inqilabından sonra quruluşdan himayət edirlər.

Ətreaflı cavab

Cəmiyyətdə mövcud olan təşəkküllər və icmaları hökumətlə vətəndaşlar arasındadırlar, mədəni quruluşlar deyildir. Cəmiyyətin mədəni təşkilatları müstəqil təşkilatlardır ki, cəmiyyətin ümumi sahəsində məsələlər və mövzular haqqında fəaliyyət göstərirlər. Ona görə bu təşkilatlar müstəqil mahiyyətə və xislətlərə sahib olmalıdırlar. Belə quruluşlar nəticədə hökumətlə müstəqil ictimai təşkilatlar arasında danışıq prosesini formalaşdırır. Elə bir şəraitdə inkişaf edirlər ki, onların varlığı və genişlənməsi iqtidar hökuməti üçün təhdid sayılmır.[1]

Dini bir cəmiyyətdə ki, xalq dini göstərişlərə bağlıdırlar, mədəni təşkilatlarda dini cəhətdən qabaqcıldırlar. Bunlar dini cəmiyyətlərin fikri hərəkətlərində, mühüm rol oynayırlar. Bir cürə ki, hər nə qədər cəmiyyət dindar olsa bir o qədər də mədəni təşkilatların nüfuzu çox olacaq. Habelə hər nə qədər bu təşkilatlar dövlətdən müstəqil olsalar, bir cəmiyyət düzəltməkdə təsirli olacaqlar. Mədəni dini təşkilatlar; əksərən keçmiş dövürlərə bağlıdırlar, buna baxmayaraq cəmiyyətin təzə fikrli və ziyali qüvvələrində, onların nüfuzları var.

İranda mədəni təşkilatların mahiyyəti:

İran xalqının məlumat səviyyəsi yuxarı olduğu üçün və dindar məzhəbçi olduqlarına görə dini mədəni təşkilatlar qədimdən bu cəmiyyətdə fəal olub və digər mədəni təşkilatlara nisbət çox qədim tarixə malikdirlər. Müxtəlif siyasi və ictimai sahələrdə öz rollarını ifa ediblər. Futut, Əyaran, xanqahlar, mədəni təşəkküllər, əzadarlıq heyətlər, məscid və hətta bazar kimi bəzi təşkilatlar, iran cəmiyyətində fəal mədəni təşkilarlar olub və müxtəlif dövlətlərlə fərqli münasibətdə olublar. Dövlətlərində bu dini mədəni təşkilatlarla rəftarı bir olmayıb. Müxtəlif zamanlarda bu təşkilatlarla müxtəlif davranışlar baş beribdir. Bəzən onlarla yaxşı davranıb hətta onları gücləndiriblər, bəzəndə onlara qarşı, çıxıb fəaliyyətlərin məhdudlaşdırıblar. Həqiqətdə bu təşkilatların fəaliyyət azadlığı onların fəaliyyət qabaqcıllığıyla birbaşa əlaqədar olubdur. Hər nə qədər onların fəaliyyəti siyasiləşirdisə onlarla düşmənçilik və ziddiyyət çoxalırdı. Necə ki, İxvanus- səfa fikri və fəlsəfi qiyamı siyasiləşən zaman hökumət tərəfindən şiddətə məruz qaldı. Bir halda ki, xanlıqlar həmişə onların himayəsi altında idi və onlara az toxunulurdu. Çünki siyasi rolları və fəaliyyətləri çox az idi.

Bu təşkilatlar həmişə İranlılar arasında xüsusi baxışı gücləndiriblər. Bir tərəfdən siyasi mövqeyləri olub (əlbəttə müxtəlif dövrlərdə fərqli hədəflərə sahib olublar) digər tərəfdən bu təşkilatlar cəmiyyətdə dini dəyərləri gücləndiriblər ki, bu məsələnin İran cəmiyyətində mövzu olan bəzi dinlərin və inancların güclənməsində mühüm təsiri olubdur. Bəlkə demək olar ki, qədim deövrlərdə insanların dini şəxsiyyətləri sayir şəxsiyyətlərinə üstünlük təşkil edirdi, dini təşkilatlar cəmiyyətdə insanlara istiqamət verməkdə təsirli rol ifa edirdilər. O dövrdə mövcud olan mədəni təşkilatlar bütün cəmiyyətə nisbət fərqli deyillər. Nəticədə, həqiqətdə dövlət xalqla onların arasında olan təşkilatlar demək olar ki, bir idilər, bəlkə buna görə onların arasında o qədərsə döyüş olmayıbdır.

İranda mədəni təşkilatların əsas xüsusiyyatlarından biri şəriətə əsaslanmaq və şəriətin zahirinə söykənməkdir. Buna əsasən İslam inqilabının qələbəsindən qabaq, qeyd olunan şərait İran cəmiyyətində müstəqil mədəni təşkilatların formalaşdırılmağı üçün qarşıya çıxmayıbdır. Çünki inqilabdan əvvəl bu təşkilatlar dövlətlə ziddiyyətdə idilər. Amma İslam inqilabının qələbəsindən və İslam hökumətinin təşkilatından sonra bu təşkilatlar çox inkişaf edib və öz yerlərini tapıblar.

Bunu qeyd etmək lazımdır ki, İrandakı mədəni dini təşkilatlar, digər təşkilatlar kimi, təqribən siyasidirlər. Yəni bir növ özləri üçün siyasi rolları var ki, dövlətlə həmkarlıq göstərirlər. Bu cəhətdən dini fəaliyyət səviyyəsində dayanmırlar və həmişə özlərini siyasi səhnədə təsirli göstərirlər.

İslam hökumətində dini mədəni təşkilatları müxtəlif ümumi sahələrdə görmək olar; misal üçün iqtisadi sahədə vəqf təşkilatı bir mədəni dini təşkilatdır, yaxud etiqadi sahədə məcid və hözə təşkilatı mühüm dini və mədəni təşkilatlardırlar. Dini mədəni sahələrdə əzadarlıq heyətləri kimi təşkilatlar bizim cəmiyyətdə təsirli təşkilatlardandır.

İranda mədəni dini təşkilatların çoxuna nəzər salanda görsənir ki, bu təşkilatların hamısı xüsusi ayinlər, adətlərə, təlimlərə və əxlaqa dəvət edir ki, dindar insanların istəkləriylə uyğundur.[2]

İslam inqilabından sonrakı mədəni təşkilatlar

İslam inqilabı İranda əsas dəyişiklik istəyirdi. Müsəlman qüvvələr əsas qüdrəti əldə edəndən sonra xalqın ictimai, mədəni, etiqadi, siyasi həyatını təfsie etmək üçün ardıcıl çalışdılar. Nəticədə dövlət inqilabdan sonra əksərən mədəni işlərin konturolun əldə etdi. Buna əsasən İranda dini mədəni təşkilatlar ki, İslam inqilabından əvvəl hakim rejimlə döyüşürdülər, İslam inqilabından sonra hidayət işlərin öhdəyə alır dövlətdən himayət edirlər. İranda dini hakimiyyət dini mədəni təşkilatların işlərində və hədəflərində mühüm dəyişiklilıər etdi. Mədəni təşkilat olaraq onların mövqeyin gücləndirdi. Onları İranda böyük dövlərin bir hissəsinə çevirdi. İslamın müqəddəs hədəflərini irəliyə aparmaq üçün və inqilaba vəfalı xalqa xidmət etmək üçün dövlətlə həmkarlığa hazırlayıbdır.

İslam inqilabından əvvəl dini mədəni təşkilatlar hakim rejimlə zidd olduqları üçün xalq arasında çox nüfuz tapdılar. Amma İslam inqilabından sonra bu təşkilatlar dövlətlə həmrəy olduqları üçün təzə yaranan təşkilatlarda İslam cəmiyyəti dövlətiylə həmrəydirlər.

İranda İslam inqilabının qələbəsindən sonra dövlət məscidlər, məzhəbi heyətlər kimi təşkilatları nəin ki, öz rəqibi bilmədi, bəlkə onları öz xidmətində bilir. Bütün bu dini mədəni təşkilatları istər elmi hozələri, məscidlər, hüseyniyyələri, vəqfi və... öz himayəsi altına alıb və onlardan intizarı var ki, xalqa və dövlətə xidmət etməkdə çox çalışırlar.

Hər halda İslam inqilabının qələbəsindən sonra qüdrət mərkəzində dini rəhbərlər qərar tutandan sonra, dini mədəni təşkilatlardan bir çoxu öz həqiqi məhumlarını əldə etdilər. Bu məsələ bir tərəfdən dövlətin mədəni işlərini kontrolunu çalışmağına qayıdır, digər tərəfdən dini mədəni təşkilatların İslam inqilabından sonra hakim olan siyasi təfəkkürlə həmfikir olmasına qayıdır.

Bu məsələ cümə camaat İmamları şurası, məscidlər idarəsi, böyük slam mərkəzi, müxtəlif təhsil mərkəzində vəliyyi fəqihin nümayəndəlik təşkilatları, universitetlərin, hərbçilik, elmi hozələrion müdiriyyət və mali işlərində müdaxilə və digər yerlərin təşkil olmasına səbəb oldu. Dövlətlə məscidlər, hüseyniyyələr, məzhəbi heyətlər kimi dini mədəni təşkilatlar arasında həmrəylik vücuda gətirdi.

Dini mədəni təşkilatlarda yuxarıdakı dəyişikliklərlə, ictimai səviyyədə digər dəyişikliklər qarşıya çıxdı və İslam inqilabından sonra məsəni dini təşkilatlarla münasib həmrəylik yarandı.[3]

 


[1] - Müraciət et: Zöhrə mehr Novruzi, İctimai sərmayə və təşkilatların rolu, yaşayan hədisi bəhmən və isfənd 1384 say 27.

[2] - Məqsud Rəncbər, İranda dini mədəni təşkilatlar, birinci hissə, negah hozə 17 şəhrivər 1386, say 214.

[3] - Məqsud Rəncbər, İranda dini mədəni təşkilatlar ikinci hissə, negah hozə, 31 şəhrivər 1386 say 215.

 

Başqa dillərdə Q tərcümələr
Baxışlarınız
şərh sayı 0
Dəyəri daxil edin
misal : Yourname@YourDomane.ext
Dəyəri daxil edin
Dəyəri daxil edin

Mövzui təbəqələşdirmə

Təsadüfi suallar

  • Şirkətlərin və idarələrin personelinə (işçilərinə) girov adıyla ödənilən məbləğə xüms gəlir?
    5095 Nizamlar hüquq və əhkam 2011/10/30
    İmam Xumeyni və Məqami müəzzəm Rəhbərin fətvasına uyğun olaraq o pul ki, idarələr şirkətlər və fabriklərdən fəhlə işçi və personelinə girov adıyla verilir o puldan hər nə qədər xüms ilindən artıq qalarsa onun xümsu ödənilməlidir.[1]
  • Qissə bəyan etməkdə Quranın hədəfi nədir?
    6198 Quran elmləri 2012/07/22
    Əhvalatların bəyanında aşağıdakı halları Quranın hədəfləri hesab etmək olar: 1. Təfəkkür, 2. İbrət almaq, 3. Qissələrin inhirafa düşməsinin, əsl məqsəddən azmasının qarşısını almaq, 4. İxtilafları aradan qaldırmaq, 5. Yaxşı və pis işlər görmək müqabilində camaatı ilahi sünnətlərdən agah etmək. ...
  • Quranın müqəttiə hərflərinin mənası nədir?
    14251 Quran elmləri 2011/11/17
    Müqəttiə hərfləri o hərflərdir ki, bəzi surələrin əvvəlində gəlir və müstəqil mənaları yoxdur. Bu hərflərin təfsirində müxtəlif nəzərlər və rəylər deyilibdir ki, ən doğru nəzər budur ki, bu hərflər rəmzdirlər Peyğəmbər və övliyalar ondan xəbərdardırlar. «صراط علی حق نمسکه» Cümləsi bəzi mühəqqiqlərin sözüdür və rəvayətlərdə kökü yoxdur. ...
  • Su borularından gələn su şlanqın, su borusunun, yaxud krantın və ya duşun xarici tərəfində olan nəcisə toxunmaqla nəcis (murdar) olurmu?
    5026 Nizamlar hüquq və əhkam 2011/09/12
    Krantdan, şlanqdan və ya borudan axan su əgər kürrə birləşmiş olsa, cari (axar) su hökmündədir və nəcis şeyə toxunduqda nəcis (murdar) olmur.Misal üçün, əgər krantın ağzı nəcis olsa və su ondan axanda nəcisə toxunsa, onu (su axmağa davam edən müddətdə) təmizləyib aradan apardıqdan ...
  • Təvəllüs bayramı keçirmək haramdırmı?
    5997 Nizamlar hüquq və əhkam 2012/02/15
    Təvəllüd bayramı İslami sünnətlərdən deyil. Və İslami təlimatlarda sifariş olunmayıb ki, insan öz doğum gününü bayram etsin. Biz bu təzə sünnnəti məhkum etmək istəmirik, baxmayaraq ki, əcnəbilərin kor- koranə daxil olan (adət) sünnətlərini bəyənmirik; çünki etqadımız var ki, sünnətlərin gərək xalqın zehnində dərin kökləri olsun. Amma belədir (adət) ...
  • İslamın elmi mirasında “islami tibb” adlı müstəqil bir elm vardırmı? Yeni tibb elmi ilə rəvayətlərdə (təbabətə dair) mövcud olan tövsiyələr arasında ziddiyyət yaranan zaman çıxış yolu nədir?
    8614 Qədim kəlam 2012/06/23
    Allah-taala peyğəmbərlərin göndərilməsinin əsas hədəfini insanların mənəvi və ruhi saflaşdırılması, onlara din və hikmətin öyrədilməsi kimi bəyan edir. İslam Peyğəmbəri (səlləllahu əleyhi və alih) özünün besətdən olan hədəfini “bəşər cəmiyyətlərində gözəl əxlaqların təkmilləşdirməsi” kimi elan edir. Hal-hazırda bəşər elmlərinin, o cümlədən təbabət, sənaye və s. sayı-hesabı yoxdur. ...
  • İmam Əli (əleyhis-salam) sübh namazında zərbətlənən zaman İmam Həsənlə Hüseyn orada idilərmi?
    8891 تاريخ بزرگان 2012/03/14
    Əli (əleyhis-salam) zərbətləndiyi zaman Həsənlə Hüseyn (əleyhiməs-salam)-ın onun yanında olması ilə əlaqədar çoxlu rəvayət gəlmişdir. Buna görə də bu bəhsdə bir neçə ehtimal verilir: 1. İmam Əli (əleyhis-salam)-a məsciddən kənarda zərbə vurulmuşdur. Bu ehtimala əsasən demək olar ki, həmin anda Həsənlə Hüseynin Əli (əleyhis-salam)-ın yanında ...
  • Фәна вә фәна мәгамыны изаһ един!
    6352 Nəzəri irfan 2010/04/24
    Фәна, лүғәтдә мәһв олмаг вә јохлугдур. Бу сөзүн зидди исә бәга вә галмагдыр. Мәсәлән, Аллаһ һаггында бәга вә галмаг, диҝәр мөвҹудатлар һаггында исә фәна вә арадан ҝетмәклик ифадәләрини ишләтмәк дүзҝүндүр. Үмуми мәнасы исә инсанын өзүнү ҝөрмәмәси вә тапмамасы демәкдир. Әлбәттә, о мәнада јох ки, инсан тамамилә ...
  • Rükunun müstəhəb və məkruhlarının adlarını çəkin?
    4727 Ruku 2015/04/16
    A: Namaz qılan şəxsə rüku halında aşağıdakı əməllər müstəbdir: Rükuya əyilən halda “Allahu Əkbər” demək. Rüku halında dizlərini arxaya aparsın və önə gətirməsin. Öz arxasını düz saxlasın. Elə şəkildə olsun ki, əgər bir damla su tökülərsə, öz yerində qalsın. (axmasın)
  • Hansı şərtlər daxilində dua mütləq qəbul olunur?
    25295 Əməli əxlaq 2011/03/06
    “Dua” kəlməsi çağırmaq, hacət istəmək, kömək diləmək mənasınadır və bəzən ümumi şəkildə “çağırmaq” nəzərdə tutulur. Termində isə, dua Allah-taaladan hacət istəmək mənasınadır. Quranda “dua” və bu kökdən alınan kəlmələr təqribən 13 mənada işlədilmişdir.Dua bir növ ibadət olduğundan, sair ibadətlər ...

Ən çox baxılanlar

  • Oğlan və qızın arasında dügzün cinsi əlaqə necə olmalıdır?
    163050 Nizamlar hüquq və əhkam 2011/05/31
    Qısa cavab: İslam dininin nəzərinə əsasən qadın və kişi bir- birlərini təkmilləşdirən varlıqdırlar. Allah- Taala bunları elə yaratmışdır ki, bu iki məxluq bir- birlərinin aramlıqlarını bərpa edirlər. həmçinin bununla yanaşı bir- birlərinin bütün cinsi istəklərini təmin etsinlər. İslam dini bu ehtiyacların halal yolla ödənməsi üçün ailə qurmağı (müvəqqəti ...
  • Hacət və diləklərimizə çatmaq üçün ən tez qəbul olunan dua hansıdır?
    155514 Əməli əxlaq 2011/06/28
    Baxmayaraq ki, bir çox dualar İmamlardan hacətlərin qəbul olması üçün rəvayət olunmuşdur ki, onların mətnini burada gətirmək mümkün deyildir. Bunun üçün də onlardan bir neçəsi ki, daha çox əhəmiyyət daşıyır adlarına işarə edirik. Təvəssül duası. Fərəc duası. ...
  • Şiələrin namazı əliaçıq və əhli- sünnənin əlibağlı qılmasının səbəbi nədir?
    117951 Nizamlar hüquq və əhkam 2011/01/02
    On iki İmama (ə) inanan insanlar Peyğəmbər (s) və İmamların (ə) sünnəsinə əməl etsinlər deyə, namazı əliaçıq qılırlar. Onların bu şəkildə namaz qılmasına əsas verən çoxlu sayda rəvayətlər vardır. Həmin rəvayətlərdə Peyğəmbər (s) və İmamların (ə) namaz qılarkən əlləri açıq və yan tərəflərə bitişik şəkildə olduğu göstərilir. ...
  • Aya kişinin ixtiyarı vardır ki, istədiyi halda qadının hər hansı bir yerindən istifadə etsin, əgər güc vasitəsiylə olsa belə?
    110023 Nizamlar hüquq və əhkam 2011/04/14
    Səlamun ələykum. Aşağıdakı cavablar müctəhidlərin dəftərxanalarından verimişdir: Həzrət Ayətullah Xamineinin dəftərxanası: Cavab 1 və 2. Qadının tamam olaraq kişini razı salması, o demək deyildir ki, kişi əxlaqa uyğun olmayan, çox məkruh və yaxud bir iş görə ki, qadının əziyyət olmasına səbəb olsun. Qadının tamam şəkildə ərini razı salması o deməkdir ...
  • Həyat yoldaşının öz razılığı ilə onunla arxadan əlaqədə olmağın hökmü nədir?
    99619 Nizamlar hüquq və əhkam 2015/06/29
    Möhtərəm mərcə təqlid alimləri buyurublar: “həyat yoldaşı ilə arxadan əlaqədə olmağın çox şiddətli kərahəti var”[1] Kərahət də bu mənadədər ki, bu əməl Allah dərgahında bəyənilməz bir əməldir. Amma, bu iş görülməsə daha yaxşıdır. Lakin, bu əməli edənə heç bir günah yazılmır. Diqqət etmək lazımdır ...
  • Qadın kişinin cinsi əlaqə istəyini rədd edə bilmərmi?
    91562 Nizamlar hüquq və əhkam 2012/09/01
    Əziz islam Peyğəmbərinin (s) və Əhli- beytin (ə) hədis və rəvayətlərində qadın və kişinin yaxınlığı barəsində mətləblər budur ki, onlar bir- birlərinin haqqlarına riayət etməlidirlər.[1] Bu hüquqlar yaxınlıq etmənin iki tərəfini göstərir. Bir rəvayətdə kişiyə belə deyilir: “Müstəhəbdir ki, kişi yaxınlığı rahatlıq, fasilə və ...
  • Qızdırma xəstəliynə görə oxunan dua var?
    53503 Hədis elmləri 2014/05/20
    Dua mənbələrində Nur duası adı ilə belə bir dua nəql olunur və bu dua qızdırma xəstəliyinin sağamasında çox təsirlidir. Duanın mətni budur: (tər.) “Nur verən Allahın adı ilə; nur verən Allahın adı ilə ki, nur verir; Nurda olan Nur Allahın adı ilə, hər şeyin təqdir və ölçüsünü ...
  • Salam "Əmmən yucibul- muztər" امّن یجیب المضطرّ duası harada gəlibdir?
    45842 Əməli əxlaq 2012/09/10
    "Əmmən yucibul- muztərrə iza dəahu və yəkşifus- su" « أَمَّنْ يُجيبُ الْمُضْطَرَّ إِذا دَعاهُ وَ يَكْشِفُ السُّوء » cümləsi Quranda Nəml surəsinin 62- ci ayəsində gəlibdir. Buyurur: "Əli hər yerdən üzülüb darda qalan birisi ona dua etdiyi zaman onun duasını qəbul buyuran".
  • Müvəqqəti evlənməinin sözləri nədir?
    43941 Nizamlar hüquq və əhkam 2014/05/22
    Müvəqqəti əqdin (mütənin) oxunmasından ötrü bir neçə şərt lazımdır: 1.Müvəqqəti əqdin oxunması; bu mənada ki, müvəqqəti evlənmədə təkcə qadınla kişinin bu əmələ razı olmaları kifayət etməz. Əqdin oxunması xüsusi kəlmələrlə bu əməlin inşa olunmasının niyyəti ilə oxunmalıdır. 2.Ehtiyat vacib budur ki, ərəb dilində düzgün qaydada oxunmalıdır. Əgər ...
  • Hansı yolla göz dəymənin (nəzərin) qarşısı alınır?
    43143 Təfsir 2011/11/03
    Göz dəymə insanın nəfsində olan qəsirdən irəli gəlir və bunun üçün də ağıl dərk edən bir dəlil yoxdur. Bəlkə çox hadisələr vardır ki, göz dəyməylə baş vermişdir. Mərhum Şeyx Abbas Qumi göz dəymənin uzaq olması üçün qələm surəsinin 51- ci ayəsini sifariş etmişdir. Bu ayənin nazil olmasını nəzərə ...