Belə suala cavab verilməsi iman, əmr be məruf və nəhy əz münkər, eləcə də ibtidai cihad barəsində düzgün təsəvvür və anlayış əldə etməklə müyəssər ola bilər. İman iki əsas ünsürdən təşkil olunmuşdur: bir tərəfdən insanın əql qüvvəsi və təfəkkürü onu qəbul etməli, digər tərəfdən isə qəlb ona meyl etməlidir. Bu ikisinin heç birində zorakılığa və icbara yol yoxdur. Hər hansı bir şeyə zorla və ikrah üzündən ürək bağlamaq, məhəbbət bəsləmək olmaz. Eləcə də hər hansı bir fikri və əqidəni məcburi olaraq qəbul etmək olmaz.[1] Buna görə də Qurani-kərimdə buyurulur: “Dində heç bir məcburiyyət yoxdur...” [2]

Eləcə də Allah-taala Öz Peyğəmbərinə xitab edərək buyurur:

وَقُلِ الْحَقُّ مِن رَّبِّکُمْ فَمَن شَاء فَلْیُؤْمِن وَمَن شَاء فَلْیَکْفُرْ

“De, haqq Rəbbiniz tərəfindəndir; hər kəs istəsə, iman gətirsin; hər kəs də istəsə, kafir olsun.”[3]

Peyğəmbəri-Əkrəm (səlləllahu əleyhi və alih) insanları iman gətirməkdə azad qoymalıdır.[4] Camaatın iman gətirmədiyi üçün o həzrət həddindən artıq qüssələnməməli, özünü narahat etməməli idi. Quran bu barədə buyurur:  “Ey Peyğəmbər! Sən onların iman gətirmədiklərinə görə az qalırsan ki, qəm-qüssənin şiddətindən canını əldən verəsən!”[5]

Bu kimi ayələrin hamısında aşkar şəkildə buyurulur ki, etiqad, din və iman qəlbə aid olan işlərdir və bu kimi məsələlərdə icbarın heç bir təsiri yoxdur. Allah-taalanın Öz Peyğəmbərinə xitab edərək “Xatırlat, çünki sən yalnız xatırladansan və onların iman gətirməmələri qarşısında heç bir məsuliyyət daşımırsan”[6] - deyə buyurması da dəqiq şəkildə həmin məqsədi izləyir. O həzrətin vəzifəsi yalnız camaatı Allaha doğru çağırmaq idi. Dəvəti də hikmət, məntiq, dəlil-sübut və gözəl moizələrlə baş verməlidir.[7] Başqa sözlə desək, imanın gerçəkləşməsi üçün müəyyən müqəddimələr lazımdır və insan məhz o müqəddimələri qət etdikdən sonra iman və ya küfr yolunu seçə bilər. İslam Peyğəmbərinin vəzifəsi də həmin müqəddimələri hazırlamaq olmuşdur. Onun vəzifəsi bu idi ki, insanları İslam təlimlərinə doğru dəvət etsin, onların iman gətirməsi üçün lazım olan şəraiti hazırlasın. Belə ki, iman gətirməyənlər müqabilində Allah və Onun Rəsulu tərəfindən heç bir laqeydlik baş verməmiş olsun.

Əmr be məruf, nəhy əz münkər və ibtidai cihad da imanı icbar üzündən camaata qəbul etdirmək məqsədi güdmür; İslam təlimlərinin icrası, camaatın hidayəti və dinin təbliğ olunma vəzifəsini izləyir. Bütün insanlar təcavüzkarlığı pisləyir, amma hər müharibə təcavüzkarlıq deyildir; hər hansı bir insanın, yaxud bir millətin hüquqlarını müdafiə etmək məqsədi ilə müharibə etmək nəinki pis deyildir, əksinə müqəddəs hesab olunmur.

Quranda bu növ cihada işarə olunmuşdur.[8] Amma diqqət yetirmək lazımıdır ki, hüquqlar bəzən hər hansı bir şəxs və ya müəyyən bir millətlə məhdudlaşır, bəzən isə bir şəxs və ya millətin hüdudlarından aşaraq bütün insanlara aid olur. Misal üçün, azadlıq məsələsi hər hansı bir şəxsə və ya millətə məxsus deyildir, əksinə bütün insanların bu nemətdən bəhrələnmək haqqı vardır. Belə bir haqqı müdafiə etmək üçün hətta qarşı tərəfdən kömək diləməyə belə ehtiyac yoxdur.

Başqa sözlə desək, əsarətdə olan, həbsdə saxlanan bir şəxsin özünün də bunu təsəvvürünə gətirməməsi, kömək istəmək fikrinə düşməməsi mümkündür; amma əgər onu xilas etmək qüdrətinə malik olan başqa bir şəxs bu məsələdən agah olsa və onun azadlığı üçün müəyyən tədbir görsə, bütün insanlar belə bir əməli “qanuni müdafiə” ünvanı ilə təhsin və sitayiş edirlər. Çünki, bu iş şəxsi və milli deyil, insani yönə aiddir. Buna görə də daha artıq müqəddəsliklə yad edilir.[9]

İnsan hüquqlarının müdafiə nümunələrindən biri olan əmr be məruf və nəhy əz münkər məsələsində hansısa millətə, tayfaya məxsus olmayan mənəvi dəyərlər müdafiə olunur. Həqiqətdə bu göstəriş ona görə verilmişdir ki, insanlar Allaha doğru dəvət olunsunlar. Onun bəzi mərtəbələri əməldə icbar və zor işlətməklə nəticələnsə də, bu işlər camaatın zorla iman gətirməsi üçün deyil, əksinə buna görədir ki, cəmiyyətin hidayətinə lazım olan şəraitlər hazırlansın, cəmiyyət səhnəsi paklaşdırılsın, mənəvi tərəqqi yolu üzərində olan maneələr aradan qaldırılsın, nəticədə bu yolu ötüb keçmək istəyənlər tam azad şəkildə öz məqsədlərinə nail ola bilsinlər.

İman və tövhid də insani hüquqların ayrılmaz bir hissəsi hesab olunur. Çünki, din və tövhid düzgün yoldur,[10] bütün insanların səadəti ona bağlıdır və heç bir vəchlə şəxsi bir məsələ kimi qələmə verilə bilməz. Buna görə də başqası ilə vuruşmaq tövhidi qəbul etdirmək məqsədi ilə baş vermir – çünki, tövhid zorakılığı qəbul etmir – əksinə, ona görə müharibə aparılır ki, təbliğ və haqqa dəvət yolu üzərində olan maneələr aradan qaldırılsın.

Biz əqidə azadlığının deyil, fikirləşmə və düşüncə azadlığının tərəfdarıyıq. Çünki fikirləşmək dəlil-sübut və məntiq mənasınadır, əqidə isə insanın qəlbində nüfuz edən etiqad mənasınadır. Mümkündür, hər hansı bir əqidənin heç bir fikri (və məntiqi) əsasları olmasın. Yəni sırf təqlid və ya adət üzündən olan belə əqidələr insanları əsarətə doğru sürükləyir. Məhz bu halda məntiqi əsaslara malik olmayan belə əqidə ilə mübarizə bəşəriyyətin buxovlardan, kor-koranə təqliddən irəli gələn əsarətdən azad edilməsi məqsədi daşıyır və həqiqətdə bəşəriyyətin əleyhinə deyil, onun azadlığının müdafiəsi məqsədi ilə aparılan müharibə sayılır.[11]

İman və tövhidin bəşərin danılmaz və fitri haqqı olmasının, insani hüquqların ayrılmaz bir qismi sayılmasının səbəbi budur ki, iman və tövhid fərdin və cəmiyyətin mənəvi həyat amilidir. Həzrət Əli (əleyhis-salam) buyurur: اَلتَّوْحِیدُ حَیَاةُ النَّفْسِ “Tövhid ruhun həyatıdır”[12] Qurani-kərim də kafiri tövhiddən məhrum olduğuna görə ölü hesab edir və onu dirilənin qarşılığı qərar verib buyurur: لِیُنْذِرَ مَنْ کَانَ حَیًّا وَ یَحِقَّ الْقَوْلُ عَلَى الْکَافِرِینَ “ta ki, o (Peyğəmbər) diri olan şəxsləri ilahi əzabdan qorxutsun və haqq əzab vədəsi kafirlərə gerçəkləşsin.”[13]

Deməli, qeyd olunan ayə və rəvayətin məcmusu göstərir ki:

Əvvəla, tövhid fərdin və insani cəmiyyətin mənəvi həyat amilidir. İkincisi, bu həyat amili bütün bəşəriyyətin danılmaz haqqıdır və bütün insanların ondan istifadə etməyə haqqı vardır. Bundan əlavə, həyat, Xaliqinin bütün bəşər övladlarına verdiyi bir haqq olduğundan, nəinki başqalarını ondan məhrum etmək olmaz, hətta insanın özünün də özünü bu nemətdən məhrum etməyə haqqı yoxdur.

Buna əsasən, insanların fitri haqlarını müdafiə etmək lazım, küfr və şirk amilləri ilə mübarizə aparmaq zəruridir. Yəni hər hansı bir fərd, yaxud müəyyən qrup bir insanın və ya cəmiyyətin zahiri həyatına xəsarət vurmaq, onları fiziki cəhətdən aradan aparmaq istədiyi zaman onları müdafiə etmək lazım və vacib olduğu kimi, hər hansı şəxs və ya qrup bir insanın və cəmiyyətin mənəvi həyatını məhv etmək, onlara zərbə vurmaq və onları kafir etmək, yaxud onların İslam və iman gətirməsinin qarşısını almaq istədikləri zaman da onları müdafiə etmək zəruri və vacib olacaqdır.

Buna görə də İslam dininin ən mühüm proqramlarından biri olan cihad mütləq onun əsil parametrləri olan rəhmət, insani hüquqların dirçəldilməsi, səadət və mənəvi həyatın yolu üzərində olan maneələrin aradan qaldırılması ilə birlikdə nəzərə alınmalıdır:

“Əgər Allah insanların bəzisini, digərlərinin vasitəsi ilə aradan aparıb dəf etməsəydi, yer üzündə fəsad yaranardı, lakin Allah bütün aləmlərə fəzl və mərhəmət sahibidir.”[14]

“Əgər Allah insanların bəzisini, digərlərinin vasitəsi ilə dəf etməsəydi, yəhudilərin sövmiələri, məsihilərin monastırları, namaz qılınan və Allahın zikr olunduğu məscidlər çox-çox dağılıb xarab olunardı.”[15]

Yer üzünün fitnə-fəsad və puçluqdan qorunması, dini mərkəzlərin dağıdılmasının qarşısının alınması elə bir rəhmətdir ki, təcavüzkarları dəf etmədən, maneçilik törədənləri aradan qaldırmadan mümkün deyildir. Buna görə də belə maneələrin dəf edilməsi, yol üzərində olan tikanlı maneələrin təmizlənib aradan qaldırılması, insanın mənəvi dirçəlişinə, tərəqqisinə maneçilik törədənlərin yol üstündən götürülməsi və s. xeyirxah işlərin və ilahi rəhmətin bariz nümunələrindən hesab olunur.[16]

Bir sözlə, əziz İslam Peyğəmbəri (səlləllahu əleyhi və alih) camaatın iman gətirməməsi qarşısında məsuliyyət daşımır; onun vəzifəsi yalnız insanların ixtiyar üzündən iman gətirməsi üçün lazım olan mühit və şəraiti hazırlamaqdır. İslamda əmr be məruf və nəhy əz münkər, eləcə də ibtidai cihad məhz həmin məqsədlə qanun halına salınmışdır.[17]