Teyyul- ərz həqiqəti barəsində və ağılın onu nə qədər qəbul edib açıqlaması barəsində, alimlər tərəfindən müxtəlif nəzəriyyələr verilmişdir.

O nəzəriyyələrdən biri "edam" (məbdə) və "icad" (istənilən məkan) nəzəriyyəsidir ki, Muhyiddin ərəbi tərəfindən irəli sürülmüşdür və nəzər sahibləri də bunu qəbul etmişdirlər. Bu nəzəriyyə əsasında, şəxs buna malikdir özünü məbdə və istədiyi yerdə hazır etməyə malik olsun.

Bu mənanın əsl fəlsəfə cövhəri hərəkəti əsasında, irfanda misalların yenilənməsidir. Bütün varlıqların oxşarı yenidən yaranması əsasında istər maddi istərsə də mənəvi olsun. Cövhər hərəkəti əsasında yalnız maddi varlıqlar, aşkardakı rahatlığın və varlığın əksi olaraq hər an yox olub və az sonra yenidən yarana bilərlər. başqa cür düsək.

Bütün varlıqlar hər an öz feyzini məbdəsindən alaraq davamlı şəkildə öz həyatlarını yaşamağa nail olurlar.

Əgər bir an olaraq öz varlıqlarını onlardan əsirgəsələr və ardıcıl hökmlər onlara çatmazsa bütün bunlar yox və nabud şəkildə qalacaqlar.

Bu bəhsin məlum olması üçün, davamlı olaraq elektrik lampası yanmasına diqqət yetirmək lazımdır. Bu misalda, elektrik lampası hər an enerjini almaqla nurunu saçır, amma əgər bir an olaraq elektrik kəsilərsə və yeni elektrik qüvvəsi ona çatmazsa lampa sönəcək və mühit qaranlıq olacaqdır. Daha yaxşı desək, lampa hər an öz həqiqəti olana qaranlığa qovuşaraq qaranlıq və sonrakı anlarda elektriki almaqla işıq saçacaqdır və bu halda davamlı olaraq mühiti işıqlandıracaq. Amma bunun tez bir zamanda sönməsi və yanmasını biz hiss etmirik və lampanın işıq verməsini davamlı olaraq işıqlandırma halında dərk edirik.

Bu dünyadakı varlıqlarda bu cürdür, hər an yox olaraq və sonrakı qısa bir zamanda yaradılış feyzinə qovuşurlar. Bu varlıqların tez bir zamanda heç olub yenidən yaranmasını biz hiss etmirik, bəlkə bir əşyanın bu cürünü davamlı və sabit olaraq hiss edirik.

Bəs əgər bir insan Teyyul- ərzə qadirdirsə, əslində özünün yaranma zərfiyyətini, yox olmaq zəruriyyətindən ayırır və bir anda özünü bir nöqtədən başqa bir nöqtəyə, heç bir varlıqlarda təsir qoymadan və zamanla yerin dəyişilməsində təsirin olmamasıyla, özünü köçürür. Bu insan əgər Teyyul- ərz etməsəydi belə hər an yoxluğa və (yaranmağa) müəyyən bir yerdə hazır olmağa malikdir və ya görünməməyə qadirdir; yalnız bi fərqlə ki, yox etmə zərfiyyəti və qüdrəti, yaratma və icad etmə qüdrətiylə fərqlidir.

Bir an yox olduğu yerdə yenidən yaranıb hazır olur, amma o ki, Teyyul- ərz etməmişdir bir yerdə yox olaraq başqa bir yerdə yaranmalı və hazır olmalıdır.

Bu Teyyul- ərzdən xülasə bir araşdırmadır ki, Muhyiddin Ərəbinin nəzəriyyəsi əsasında hazırlanmışdır.[1]

Başqa bir nəzəriyyəyə əsasən, Teyyul- ərz budur ki, bir insan yüksək ruh nəfs və riyazət qüvvəsiylə, güclü bir ruh qüvvəsinə malik olur və onun bədəni də onun ruhuna tabe olur.

O cür ki, ruh üçün aləmdə olan həqiqətlərdə üstünlüyü olmaq və İlahi əxlaqlara yüksək bir surətdə qovuşmağa malikdir, bədən də bu aləmlərin hamısına yüksək surətdə köçməyə qadir olur.

İlahi övliyalar üçün həyata keçən Teyyul- ərz ruhun paklığı və düzgün riyazət vasitəsiylə həyata keçir və nəticədə bədən də ona tabe olur.

Bəs o cür ki, ruh yüksək bir qüvvəyə sahibdir, bədən də bu qüvvəyə malikdir.

Bu torpaq bədən, eşqdən göylərə ucaldı.

Dağlar oynayaraq yerindən oldu.[2]