Cabir İbn-i Hayyan, Ebu Abdullah veya Ebu Musa Cabir İbni Abdullah-i Tarsus-i Kufi olarak tanınan

meşhur bir sofidir (tasavvufçudur). [1]

İbni Nedim “El-Fihrist” kitabında onun künyesini Ebu Abdullah olarak zikir ederek, şöyle diyor: Razi (Zekeriya-i Razi) fenni kitaplarında Cabir İbn-i Hayyan’ dan “Üstadım Ebu Musa Cabir İbn- Hayyan” olarak bahsetmektedir. İbni Nedim El-fihrist kitabının başka bir yerinde de ondan Ebu Musa olarak bahsetmektedir. Bu farklılık Cabir İbn-i Hayyanın, Abdullah ve Musa isimli iki çocuğunun olmasından kaynaklanabilir.[2]

Tarihçiler, doğum yeri ve tarihi hakkında farklı görüşlere sahiptirler. Onun asaleten Horasanlı olduğu söylenmektedir. Doktor İhvanı bu konuda söyle diyor: “Cabir İbn-i Hayyan'ın babası Kufe'de attar (baharatçı, miskçi) idi ve Ezd kabilesine mensuptu. Kufe'den Horasan'a muhaceret etmiş ve Cabir Horasan'da dünyaya gelmiştir. Horasan’ın hâkimi Cabir'in babasına şialık ithamında bulunarak onu şehit etti”. [3]

Bu nakle göre Cabir İbn-i Hayyan Horasan’ın Tus şehrinde dünyaya gelmiştir ve İranlıdır.

Elbette bu konuda başka nakillerde bulunmaktadır. Cabir’in Tarsuslu veya Harranlı olduğuna dalalet eder. Afrikalı tarihçi Lio Afrika-i 1526 yılında yazdığı “Kimyacıların Biyografisi” adlı eserinde Cabir den Kimyacıların büyüğü olarak ve Peygamber Efendimizden(s.a.a)  bir asır sonra yaşamış, sonradan Müslüman olmuş bir Yunanlı olarak bahsetmektedir.

Başka bir nakilde ise Cabir İbn-i Hayyanı Aşbili'ye nispet verilmektedir. Ancak Cabir Aşbili, Cabir İbn-i Felahtır. 11’inçi yüzyılda Aşbilde yaşamıştır. Uzay ve yıldız bilimi alanlarında eserleri bulunmaktadır.

İsmi, yaşadığı mekân ve zaman hakkında farklı görüşler olduğu gibi hangi dalda uzman olduğu ve mezhebi hakkında da tarihçiler farklı görüşlere sahiptir.

Şia, Cabir İbn-i Hayyanı Şia’nın büyüklerinden saymakta, başka bir gurup ise onu filozof olarak tanıtmaktadır. Altın ve gümüş sanatında uzman olan bazıları ise onu bu sanatın reisi, başlatıcısı olarak tanıtmaktadırlar.[4]

Doğru olan görüş Cabir İbn-i Hayyan'ın mezhebi acıdan Şia olduğudur.[5] Felsefi bahislere ve münazaralara katıldığı fenni ilimlerde ise bir kimyacı olduğu bilinmektedir.[6]

Cabir’ in biyografilerinin olduğu birçok kaynakta gecen Cafer ismi imam Cafer(a.s)dır. Hacı Halife, Cabir'den İmam Cafer Sadık(a.s)’ın öğrencisi olarak bahsetmektedir.[7],[8]

Cabir İbn-i Hayyan hicri:160 ta ve diğer bir rivayete göre hicri:180 de vefat etmiştir.

Ulemanın Cabir ibni Hayyan hakkında görüşü:

Ulema Cabir’i hekim, matematikçi, filozof, uzay bilimci, tabip, yerbilimci, yazar olarak tanımakta ve bu alanlarda ve birçok diğer ilimde eserlerinin olduğunu kabul etmektedir. Bu durum onun ne kadar zeki, akıllı ve büyük bir himmete sahip olduğuna delalet etmektedir.[9]

Ahmet Fuat Ehvani “El-Mecelle” adlı mısırda yayın yapan bir dergide uzun bir makalede onu n hayatını ele alarak şöyle diyor: “Cabir ibni Hayyan en tanınmış Arap bilim adamlarından biridir. O tecrübî ilimlerin kanunlarını keşfeden, kayda geçen ve bunları aşikâr eden ilk kişidir. O bu işiyle genel olarak bilime, özel olarak ise Arap medeniyetine büyük bir hizmette bulunmuştur”.[10]

Doktor Muhammet Yahya Haşimi “İrfan” dergisinin onuncu sayısında şöyle diyor: “Cabir ibni Hayyan’dan geride kalan elimize ulaşmış Kimya dalındaki eserle de açıkça dile getirmektedir ki Üstadı İmam Sadık(a.s) dır. [11]

Bazılarının hem onun eserlerine hem de İmam Sadık(a.s) la olan birlikteliğini inkâr etmeye çalışsa da açıktır ki O Şia’nın yetiştirdiği Şianın büyüklerinden olan büyük bir bilim adamıdır. [12]