Gelişmiş Arama
Ziyaret
6580
Güncellenme Tarihi: 2011/10/20
Soru Özeti
Akil ve me’kul (yiyen ve yenilen) şüphesini, cevabıyla birlikte açıklar mısınız?
Soru
Akil ve me’kul (yiyen ve yenilen) şüphesini, cevabıyla birlikte açıklar mısınız?
Kısa Cevap

Akil ve me’kul şüphesi cismani me’ad ile ilişkin yapılan en eski işkâllardan birisidir. Özetle işkâl şöyledir: Kıtlık döneminde bir insan başka bir insanın etini içinde bulunduğu kıtlık ve şiddetli açlıktan ötürü yediğini farz ediniz. Öyle ki yenilen insanın bedeninin bütünü veya bir kısmı yiyen insanın bedeninin bir parçası haline geldi. Acaba kıyamet gününde yenilen insanın bedeninin parçaları yiyen insanın bedeninden ayrılacak mı yoksa ayrılmayacak mı? Eğer ayrılacağını kabul edersek yiyen insanın bedeni eksik kalacak. Ayrılmayacağını söylersek yenilen insanın bedeni eksik kalacaktır. Farz ediniz ki bu iki kişiden birisi kâfir diğeri mümin olursa, bu durumda mümin olan kimsenin bedeninin eksik olduğunu kabul edersek mümin olan kimsenin bedeninin bir kısmı kâfirle birlikte cehenneme gittiğine neden olmuş olur. Eğer kâfir olan kimsenin bedeninin parçacıkları tevhit anlayışına sahip olan bir kimsenin bedeninin parçaları konumuna gelmişse kâfir olan kimsenin bedeninin zerrecikleri mümin olan kimsenin hatırası için cennete girmiş olur. Her iki durumda Allah’ın adaletine tersdir. Dolayısıyla cisimsel me’adin tahakkuku imkânsızdır.

Bu bağlamdaki şüphe başka bir beyan şöyle tasvir edilmiştir: Eğer birisi sahralardaki yırtıcı havyaların veya denizlerdeki balıkların yemi konumuna gelir veya yabanda kurtların veya yırtıcı hayvanların yiyeceği ve neticede onların bedenlerinin bir parçası haline gelir ve bu şekilde dağılırsa bu dağılmış olan zerreler nasıl tekrar eksiksiz bir şekilde toplanıp önceki bedenin şekline dönmeleri mümkündür?

Bu şüphenin kısa cevabı şöyledir: Her insanın zahiri ve görünen boyutu onun cismani bedenine bağlı değil bilakis onun ruhani boyutuna bağlıdır. Zira insanın bedeni sürekli değişim halindedir. Bu nedenle belli bir beden insanın hakikatini belirtmede muteber değildir. İnsanın cismani şahsiyetini şekillendiren belirsiz ve müphem bir bedendir. Çünkü cisim akan bir madde gibi akıcı ve dolayısıyla farklı formları kabulleniyor. Bu nedenlerden dolayı maddi olan insanın cismi için her hangi bir sebat ve beka tasavvur edilemez. İnsanın bedeni insanın ruhunun sayesinde kişiliğini buluyor ve bunun sayesinde bedenin zerrecikleri asıl sahibine isnat edilir ve şöyle deniliyor: Falan kesin elini ve ayağını veya şu organını onun bedeninden kestiler ve buna benzer isnatlar.

Oysaki eğer insan toprak olur meyveye dönüşürse yukarıdaki isnatlar aradan gider.

Ayrıntılı Cevap

Eskiden beri “cisimsel meadı” inkâr edenlerin dayandığı delil “akil ve me’kul” şüphesidir. Geçen zaman süresi içinde ve gerçekleşen ilmi değişikliklerle bu şüphe farklı formlara ve kalıplara sokulmuştur. Günümüzde artık daha fazla kandırmacık yapısını ve şeklini almıştır. Zikredilen işkâlın büründüğü değişik şekilleri üç konuda özetleniliyor:

1-   Bedenin dağılmış zerrecikleri nasıl toplanılıyor?

2-   Haşır olunacak beden hangisidir?

3-   Ruhlardan eksik olan bedenlerin noksanlıkları nasıl giderilir? Bedenin dağınık zerrecik parçaları nasıl bir araya getirilir?

İlkin şüphe şöyle ortaya atılırdi: Mümin olan bir kimsenin bedeninin parçaları kafir olan bir kimsenin bedeninin paçalarına dönüşürse “çözülmüşün tebdil olunması” (bedel’u ma yetehellel) veya “hücrelerin tevlid-i misl” yapma kaidesince mümin olan kimsenin bedeninin zerrecik parçası kafir olan kimsenin bedeninin parçası konumuna gelir konusunda hiç şüphe yok. Buna binaen eğer kıyamet gününden herkesin bedeninin parçaları geri dönerse bu iki bedenden birisi eksik olacaktır. Bu durumda eksik ve nakıs olan beden ya mümin olan kimsenin bedenidir ya kâfir olan kimsenin bedeni olacaktır. Eğer mümin olan kimsenin bedeni eksik olursa o zaman onun bedeninin bir kısmı kâfir olan kimsenin bedeniyle birlikte cehenneme gidip azap görmesi lazım gelir. Ama eğer müşrik olan kimsenin bedeninin parçaları mümin olan kimsenin bedeninin parçaları haline gelmiş olduğunu kabul edersek kafir olan kimsenin bedeninin parçaları müminle birlikte cennete gitmesi lazım gelir. Bu her iki halet de ilahi adalete tersdir. Bu nedenledir ki cisimsel me’adin tahakkuk bulması imkânsızdır denilmektedir.

Şüphenin ikinci şekli: Bu bakış açısına göre bu şüphe daha geniş bir boyuta sahiptir. Şöyle deniliyor: Eğer kişi sahradaki yırtıcı hayvanlara veya denizlerdeki balıklara yem ya yabandaki yırtıcı hayvanların yiyeceği konumuna gelir ve yiyen hayvanların bedeninin parçaları haline dönüşürse yenilen insan yiyen hayvanların bedenlerinde yayılmış ve hayvanların bedenlerine dağılmış olan yenilen insanın bedeni bu dağınık ve eksilmiş haliyle haşir olunması nasıl gerçekleşebilir?

Mütekellimlerin Cevabı:

Müslüman mütekellimler bu şüpheye iki cevap vermişlerdir. Cevaplarını özet bir şekilde aktarmaya çalışacağız:

1-   Kelam ve akaid ilminin alimlerinin çoğunluğu bu şüpheye şöyle cevap vermişlerdir: Allah u Teala mümin olanın bedeninin asıl zerreciklerini bütün olaylardan koruyor. Kâfir olan kimsenin bedeninin parçalarına dönüşmesini engeller. Asıl itibariyle hiçbir insanın zerrecikleri başka bir kimsenin bedenine dönüşmez. Başka bir insan veya hayvanın bedenine dönüşen zerreler yenilen kişinin bedeninin fazlalıklarıdır. Ama asıl zerreler her çeşit değişikliklerden korunuyor.

Bu cevap eski zamanlarda kani edici olabilirdi ama günümüzde hiçbir şekilde kani edici değil ve kabul görülmüyor. Zira fizyolojik olarak insanın bedenindeki hücreler değişken ve değişim halindedirler. Bu nedenle eğer insanın bedeni bir hayvanın yemi konumuna gelirse onu yiyen hayvanın bedenine dönüşmesi kesindir. Ama hücrelerin daimi değişkenliği nedeniyle bir müddet sonra ya enerji veya pislikler şeklinde bedenin dışına atılacaktır. Sinirsel ve kassal hücreler ve beyin değişmiyor ve ömrün sonuna kadar baki kalır. Sonra topraksal maddelere dönüşür ve başka bedenleri şekillendiren maddelere dönüşecektir. Bu nedenle kelamcıların iddia ettikleri sabit kalan asli zerreler diye bir şey bedende söz konusu değildir.[1]

2-   Kelamcı ve mühaddislerin vermiş oldukları ikinci cevap şöyledir: İnsanın bedeni ölümün kavuşmasıyla dağılıp gider. Ama her insanın tüm niteliklerini taşıyan asıl maya ve tineti (hakikati) cisimsel bedenin asıl çekirdeği unvanıyla kabirde baki kalır ve kendi yörüngesinde hareket halindedir. Başka hiçbir insanın bedeninin parçasına dönüşmez. Hatta eğer başkasının bedenine gireceğini farz etsek bile yine o bedenden çıkacaktır. Kıyamet gerçekleştiği an bu asıl maya ve tinet harekete geçer ve dünyevi bedeninin sahip olduğu tüm niteliklerine haiz olan uhrevi bedeni şekillendirir. Buna binaen insan cisminin asıl mayasında “ak’il” ve “me’kul” diye bir şey şekillenmiyor. Tabii ve doğal ilimler tarafından bu tinetin keşif edilmemesi onun yokluğuna delil olamaz.

İnsan tineti (bedeninin hakikati) nedir noktasında ise farklı düşünceler var olmaktadırlar: Bazıları nefs-i natıka (düşünen nefis), bazıları insanın saadeti ve şekavetinin bağlı olduğu şeydir demişlerdir. Bir diğer grupta asıl zerrecikler ve başka bir grupta misali ve barzahi cisim olduğunu söylemiştir.[2]

Filozofların Cevabı:

İlahi filozoflar daha dakik cevap vermişlerdir: Şöyle diyorlar: Her insanın zahiri boyutu onun cismani boyutuna değil, ruhani ve manevi boyutuna bağlıdır, Zira bedenimiz olarak sürekli değişim halindedir. Bu nedenle insanı belirginleştirmede belli bir beden ölçü değildir. Müphem ve belirsiz bir beden insanın cisimsel kişiliğini şekillendirebilir. Zira cisim hareket halinde olan bir maddedir ki değişik şekil ve formlara girebilir. Değişik ve çok farklı formları kabullenmesi mümkündür. Bu bakımdan maddi olan cismimiz için sebat ve beka diye bir şey söz konusu değildir. Belki ruh güdümündedir ki beden belirginleşiyor ve bedenin zerreciklerinin asıl sahibine nisbetlendirip şöyle denilmesi mümkündür: Falan kesin elini veya ayağını ya şu organını kestiler. Ama eğer beden topraktan sonra meyveye dönüşürse yukarıdaki intisap aradan yok olup gider.

Bu cevaba göre ak’il ve me’kul şüphesi kökten yok olur ve ortadan kalkar. Zira bu açıklamaya göre ahiret hayatında bu dünyada muayyen olan beden ki falan tarihte sahradaki hayvanlara veya denizdeki balıklara yem olan bedenin zerreleri tüm nitelikleriyle tekrar haşır olunması gerekli değildir. Zira bedeninden ister irin ve artıklar ister enerji şeklinde bedeninden ayıran zerrelerden bir bedenin şekillenmesi ve ruhun ona taalluk etmesi mümkündür. Tereddütsüz ruh şekillenmiş olan bu bedene taalluk eder etmez insan kendi ilk formunu ve suretini alacaktır.

İslam’da zaruri olan şey insanların başlangıcındaki tanımışlıklarıdır. Şöyle ki; mahşer sahrasında dünyada bir birini tanıyan bireyler birbirini görür görmez onların geçmişte geçirmiş oldukları hatıraları hatırlayıp birbirlerini tanımalarıdır. Dünyada insanların taşıdıkları zerrelerin aynısı kıyamet gününde haşır olmaları gerekli değildir.

Bir çok rivayetlerde nakledilmiştir: A’ama ve bedenen sakat olan kimseler kıyamet gününde salim ve sağlam haşır olunacaktır. Oysa eğer insanın bedenini şekillendiren zerrelerin tümü olduğu şekilde haşır olunmaları gerekli olmuş olsaydı o zerreler olduğu şekilde (yani kör olanlar kör olarak ve organları nakıs olanlar nakıs olarak) haşır olmaları gerekirdi. Diğer taraftan itiraf etmeliyiz ki uhrevi bedende göze çarpacak ve dikkatleri üzerine çekecek şekilde değişiklik gerçekleşecektir. Aynı zamanda kişisel nitelikler korunmuş bir şekilde kalmış ve insanlar birbiriyle karıştırılmayacaktır. Belki bedenin maddesinden belli bir kısmıyla beden şekillenip ruh sahip olduğu yaratıcı hususiyeti sabit olan cisimle topraklaşmış bedeni uygun bir hale getirir olması mümkündür. Rivayetlerde insanlığın kaynağı olarak zikredilen tinet ile karıştırırsa insanın bütün nitelikleri, geçmişteki hatıralar, gönderdikleri ve geride bıraktıkları tüm davranışları tekrar yenilenecektir. Kendisi hem kendini hem başkalarını tanıyor. Diğerleri de onu tanıyacaklardır.[3]

Hikmet-i Mutaliye’nin Cevabı:

Hikmeti mutealiye’nin kuruyucusu Molla Sadra bu şüpheye vermiş olduğu cevap şöyledir: Her insanın şahsiyeti ve hakikati insanın maddi bedeniyle değil nefsi ve ruhuyla belirginleşiyor. İnsanın hüviyetini belirginleşmede rol sahibi olan beden müphem ve belirsiz bir bedendir. Zira sürekli değişim ve tebeddül halinde olan cisim insanın hüviyetini ve şahsiyetini belirginleştiremez. Oysaki bedenin bütün organları aralıksız değişim halindedir. Hatta bedendeki kemiklerin hücreleri senede bir defa olsa bile bütünüyle değişiyor. Bu cihetledir ki değişken cisim ve beden hiçbir şekilde sebata ve bekaya sahip olamaz. Buna binaen değişken cisim ve aralıksız tebeddül halinde olan beden belirginliği olamaz. Bu nedenledir ki örniğin Zeydin bedenini hayvan yediği için haşır olunmaz, zira bu beden ya yiyen (ak’il) ya yenilen (me’kul) dur diye bir şey söylenemez. Her insanın bedenini belirginleştiren insanın ruhudur.

Zeyd’in ruhu bir bedene taalluk ettiği vakit o beden Zeyd’in bedenidir. Belki ruhun taalluk ettiği her şey o ruhun bedeni o şeyin kendisidir. Sanki dünyada bu bedenle yaşamış ve bu bedenle soğuğu ve sıcağı tatmıştır. Bizim itikadımızca bedenlerin haşır olunmasında gerekli olan şey bedenlerin kabirlerden kalmaları ve tanıdıkların birbirlerini tanımalarıdır. Öyle ki birbirlerini gördüklerinde bu falan kes ve şu falan kestir diyebilmektir. Her insanın bedeni her insanın ruhunun taalluk ettiği bedenidir. Aksine bu bedenler bir avuç topraktır. Bu inanç esasınca Zeyd’in vücudu ve hüviyetinin değişmesi gerekmez. Bir insanın çehresi çirkinleşir ve kerih duruma döner veya eli ve ayağı kesilirse onun belirginliğinin değişmesine sebep olmadığı gibi. Acaba sağır, a’ama, felç olunmuş, yaşlı ve genç oldukları şekilde haşır olunmaları mı gerekir? Kesinlikle bunun cevabı menfidir. Aksine insan ahirette en kamil şekliyle haşır olunur. Masumlardan nakledilen rivayetler de bu gerçeğe tasrih etmişlerdir.[4]  Bu bağlamda daha fazla bilgi edinmek için aşağıda bir kısmının ismi zikredilen kelamsal, felsefi ve tefsirsel kitaplara müracaat edebilirsiniz:

1-   Şeriati Sebzavari, MUAHMMED BAKIR. “me’ad der nigah akl ve din”.

2-   Molla Sadra, “esfari arbaa”.

3-   Mekarimi Şirazi, NASIR, “tefsiri nümüne”.

4-   Mekarimi Şirazi, NASIR, “mead ve cihan bade ez merg”.

5-   Subhani, CAFER, “akaidi İslami der pertuyi kuran ve hadis”.



[1] Şeriati Sebzavari, MUAHMMED BAKIR. “me’ad der nigah akl ve din”, baskı 4, Kum: Bustani Kitap, 1382, s. 250.

[2] A.g.e., s. 251. Bu kısa makalede kelamcıların sözünü nakletme gayesini gütmekteyiz. Gayemiz onların görüşlerini eleştirmek değildir. Dolayısıyla verdikleri ikinci cevaplarını eleştirmiyoruz.

[3] Subhani, CAFER, “akaidi İslami der pertuyi kuran ve hadis”, Kum: Butsan-İ Kitap, 1386, ş. s. 588-589; Şeriati Sebzavari, MUAHMMED BAKIR. “meada der nigah akl ve din”, s, 250; Mekarım Şirazi, NASIR, “me’ad ve cihan bade ez merg”, Kum: Metbuat-i Hedef, 1336 ş, s. 330-331.

[4] Molla Sadra, “esfari arba’a”, Kum: Mektebetu’l-Mustafa, c. 9,1379, s, 190-191.

Diğer Dillerde Soru Tercümesi
Yorumlar
yorum Sayısı 0
Lütfen soruyu doğru giriniz
örnek : Yourname@YourDomain.com
Lütfen soruyu doğru giriniz
Lütfen soruyu doğru giriniz

Konusal Sınıflandırma

Rastgele Sorular

  • Neden Allah Teala bütün kemallere sahip olmalıdır?
    3314 İslam Felsefesi 2018/11/14
    Alemde var olan vahdet bizleri böyle bir tasavvura sahip olmaktan alıkoymaktadır. Zira kendine has kemallere sahip ve diğer, çeşitli kemallere ihtiyacı olmayan bir varlık sadece zihni kurguda ve hayali itibarda mümkündür ve tasavvur edilebilinir. Oysaki varlığın mertebeleri birbirinden ayırt edilemez ve varlıksal olarak böyle bir durum mümkün ...
  • Dünyadaki insanlara baktığımızda insanların çoğunluğunun kötülüğe ve ...
    7549 Eski Kelam İlmi 2007/09/18
    İnsan fıtratı gereği Allah’ı ve hakkı aramakta, dine ve ahlaka eğilim göstermektedir. İnsanların çoğunluğu da bu yaratılışlarında bulunan bu çağrıya olumlu cevap vermektedirler. İnsanlar hakkın peşindedirler. Ama bazen o eğilimlerini somutlaştırırken hata ediyorlar. Gerçek şu ki iç ve dış bazı faktörler, onların hakkı tanımalarına ve ona yönelmelerine ...
  • Neden bazı Müslümanlar dini inançlarıyla çelişen davranışlarda bulunmaktadırlar?
    7117 Pratik Ahlak 2010/03/13
    İnsan ruhani, maddi, hayvansal, toplumsal, duygusal vb. boyutları olan bir varlıktır. Bu boyutlar, insanın inancıyla amel ve davranışları arasında bazı uyumsuzlukların çıkmasına neden olan bir çatışma halindedirler. İlahi dinler, özellikle İslam, insanı hayvansal yönelişlerin tuzağından kurtarıp çeşitli ...
  • Acaba dövme yaptırmak haram mıdır?
    8609 Hukuk ve Şer’I Hükümler 2012/03/10
    Ayetullahe'l-uzma SİSTANİ’NİN (Allah yüce gölgesini devam ettirsin) defteri: Haddi zatında caizdir. Ayetullahe'l-uzma MEKARİMİ ŞİRAZİ'NİN (Allah yüce gölgesini devam ettirsin) defteri: Bedene özel zararı olmadığı müddetçe ve ahlaki fesada neden olan resimler olmazsa caizdir ve her halükarda abdest ve gusül için sorun ...
  • Hz Ali’nin kendi hilafeti döneminde omzunda kırbaç taşıyarak sokak ve çarşıda hareket ettiği ve suçluları cezalandırdığına dair nakledilen hadis doğru mudur?
    6306 Hukuk ve Şer’I Hükümler 2012/04/15
    Hz Ayetullah Uzma Mekarim Şirazi’nin (Allah ömrünü uzatsın) Bürosu: Bu içerikte nakledilen rivayet sadece Hz Ali’nin Küfe’de bulunduğu, çarşıda gezdiği ve halkın tavsiyeleri ciddiye alması için yanında belirtilen kırbacı yanında taşımasıyla ilgilidir. Hz. Ayetullah Uzma Safi Gülpeygani’nin (Allah ömrünü uzatsın) Bürosu:
  • Neden namazı bozmak günahtır?
    5652 • دیگر احکام مرتبط با نماز 2014/05/28
    Bildiğimiz gibi görüşme yerinden aniden ve sebepsiz çıkmak görüşülen bireye hakarettir. Bu anlamda, namazda tekbir getirip Allah’ın huzuruna çıkarken görüşme vaktinin bitmesinden (selam) önce bir sebep olmadan görüşme yerini terk etmemiz güzel değildir. ...
  • Aristo mantığı ile diyalektik arasındaki farkı nedir?
    14616 İslam Felsefesi 2011/03/02
    Mantık bir kanunlar manzumesidir ve bu kanunlara riayet etmek düşüncede hataya düşmemizi engeller. Mantık eski ve yeni mantık diye iki kısma ayrılır. Eski mantık, bize nasıl doğru bir kıyas ve istidlal üreteceğimizi öğreten Aristo mantığıdır; başka bir ifadeyle Aristo mantığı istidlalin şekil ve kalıbına ek olarak, ...
  • cennetlikler Gilmanlardan nasıl istifade ediyorlar?
    6628 Tefsir 2015/06/18
    “Gulam” sözcüğünün lügatteki anlamı hizmetçi ve Gilman da “gulam”ın çoğuludur.[1] Kuranı kerim cennetlikler için şöyle buyuruyor: “Hizmetlerine verilmiş, kabuğunda saklı inci gibi gençler etraflarında dönüp dolaşırlar”.[2] Bu ayeti kerime cennetteki hizmetçileri tavsif etme makamında ve oradaki hizmetçilerin niteliklerini beyan ederek şöyle ...
  • Astıma müptela olan oruçlu bir şahsın sprey kullanmasının hükmü nedir?
    6420 Hukuk ve Şer’I Hükümler 2011/12/18
    Mercilerin çoğu, ilaç yerine istifade edilen iğne ve serum gibi şeylerin kullanımını caiz bilmektedir. Elbette belirtilen hususların yemek yerine istifade edildiği yerde onlardan sakınmak gerekir.[1] Aynı şekilde nefes darlığı için kullanılan sprey eğer ilacı sadece akciğere aktarırsa, orucu bozmaz.
  • Allah’ın hikmet sahibi olduğunu ispat edebilir misiniz?
    9299 Eski Kelam İlmi 2012/09/24
    Bilgeler ve mütekellimler Allah’ı ispat etmek için bir takım yollar belirlemişlerdir. Akli deliller ve evreni incelemek bu yöntemlerden sayılır. Bu kanıtlarda yaratılışın beyhude olmasının reddedilmesi ve evrenin düzen içinde bir son hedefe doğru hareketi esasınca Allah’ın hikmet sahibi olduğu ispat edilmektedir. ...

En Çok Okunanlar