این سریه با نام‌های متعدد در تاریخ آمده است که عبارت‌ا‌ند از: "سریه زید بن حارثه"، "سریه قرده" و "سریه ذات عرق" که ما در این‌جا از آن به "ذات عرق" یاد می‌کنیم.

البته بعضی نیز این نبرد را جزء سریا به حساب نیاوردند.[1]

واقدى از محمد بن حسن بن اسامة، از ابو الحویرث نقل می‌کند: زید بن حارثه به فرماندهى هفت سریه گمارده شد که نخستین آن سریه ذات عرق بود که راه را بر کاروان قریش بست و ابوسفیان و سران قریش گریختند و فرات بن حیان عجلى اسیر شد، زید بن حارثه کالاهاى کاروان را به حضور پیامبر اکرم(ص) آورد و آن‌حضرت خمس کاروان را برداشت.[2]

پس فرماندهى این سریه با زید بن حارثه بود و این نخستین سریه‌‏اى بود که زید بن حارثه به امیرى آن منصوب شد. او روز اول جمادى الآخر، سـال سـوم و 28 مـاه پـس از هجرت[3] بیرون رفت.

در المغازی آمده است: قریش که قومى بازرگان بودند، می‌ترسیدند که از راه شام طى طریق کنند، چه از رسول خدا و اصحابش بیم داشتند. صفوان بن امیه می‌گفت: محمد و اصحاب او، راه بازرگانى ما را بسته‌‏اند[4] و نمی‌‏دانیم با اصحاب او چکار کنیم، به علاوه، اهل منطقه ساحلى هم همگى با آنها هم‌پیمان شده‌‏اند و ما نمی‌‏دانیم کدام راه را بپیماییم. اگر قرار باشد در مکه اقامت کرده و سرمایه‌‏هاى خود را مصرف کنیم در آن‌جا درآمدى براى ما نیست، ما ناچاریم سرمایه‌ی خود را در بازرگانى به کار بیندازیم، تابستان تجارت شام و زمستان تجارت حبشه. اسود بن مطلب به او گفت: از راه ساحل نرو، از راه عراق برو. صفوان گفت: من راه عراق را بلد نیستم. گفت: من تو را با بهترین راهنما آشنا می‌‏کنم، راهنمایى که چشمش را می‌‏بندد و راه را می‌‏پیماید. صفوان گفت: او کیست؟ گفت: فرات بن حیان عجلى، که آن راه‌ها را پیموده و بر آنها مسلط و چیره است. صفوان گفت: تو را به خدا او را بیاور. او کسى پیش فرات فرستاد و چون فرات نزد صفوان آمد، صفوان گفت: می‌‏خواهم به شام بروم ولى محمد راه بازرگانى ما را بسته است و کاروان‌هاى ما ناچار از منطقه او عبور می‌‏کند، اکنون می‌‏خواهم از طریق عراق بروم. فرات گفت: من تو را از راه عراق می‌‏برم، هیچ‌یک از یاران محمد آن‌راه را نپیموده است؛ چون آن سرزمین فلات و بی‌آب است. صفوان گفت: خواهش من هم همین است؛ اما دربارۀ بی‌آبى، حالا در زمستانیم و نیاز ما به آب کم است. صفوان آماده شد، ابو زمعه هم همراه او سی‌‌صد مثقال طلا و مقدار زیادى شمش نقره همراه کرد و مردانى از قریش را همراه او نمود که همه کالاى تجارتى داشتند. عبدالله بن ابی‌ربیعه و حویطب ابن عبدالعزّى هم همراه گروهى از مردان قریش با او بیرون آمدند، صفوان هم با اموال زیادى که شمش‌ها و ظرف‌هاى نقره بود و معادل سی‌هزار درهم می‌‏شد، راه افتاد و به سمت ناحیۀ ذات عرق[5] بیرون شدند. (راهنماى این کاروان فرات بن حیان عجلى بود که کاروان را از راه عـراق و نـاحیه "ذات عرق" می‌برد).[6]

در این میان، نعیم بن مسعود اشجعى که بر دین قوم خود بود به مدینه آمد و در قبیلۀ بنی‌نضیر به خانه کنانة بن ابی‌الحقیق وارد شد و با او شراب خورد. سلیط بن نعمان بن اسلم هم که مسلمان بود، پیش بنی‌نضیر می‌‏آمد و از شراب ایشان می‌‏آشامید، -چون در آن هنگام هنوز شراب حرام نشده بود- وى آن‌روز حضور داشت و همراه او شراب خورد. نعیم موضوع خروج صفوان را همراه کاروان و اموالى را که همراه او است گفت.

سلیط همان دم بیرون آمد و خود را به پیامبر(ص) رساند و خبر را گزارش داد. پیامبر(ص) زید بن حارثه را همراه صد سوار فرستاد، آنها راه را بر کاروان بستند. بزرگان قریش همگى گریختند و فقط یک یا دو مرد اسیر شدند، آنها کاروان را به حضور پیامبر(ص) آوردند، رسول خدا خمس آن‌را که معادل بیست هزار درهم بود، برداشت و بقیه را بین اهل لشکر تقسیم نمود. فرات بن حیان از اسیران بود، او را آوردند و به گفتند که اگر مسلمان شوى تو را نمی‌‏کشیم، او نیز مسلمان شد و کشته نشد.[7]

[1]. گردانیده منسوب به بلعمى (ق 4)، تاریخنامه طبرى، تحقیق، روشن، محمد، ج 1 و 2، تهران، سروش، چاپ دوم، 1378ش.

[2]. کاتب واقدى، محمد بن سعد (م 230)، الطبقات، ترجمه، مهدوى دامغانى، محمود، ج 3، ص 38، تهران، انتشارات فرهنگ و اندیشه، 1374ش.

[3]. مغازى واقدى، محمد بن عمر (م 207)، تاریخ جنگهاى پیامبر(ص)، ترجمه، مهدوى دامغانى، محمود، ص 143، تهران، مرکز نشر دانشگاهى، چاپ دوم، 1369ش.

[4]. قابل توجه است که قریش علاوه بر ستم هایی که بر مسلمانان روا داشتند بعد از مراجعت مسلمانان به مدینه اموال ایشان را غارت نموده و خانه های بسیاری را به آتش کشیدند.

[5]. ذات عرق: مرز اهل عراق و سرحد میان تهامه و نجد است.  الحموى، شهاب الدین ابو عبد الله یاقوت بن عبد الله (م 626)، معجم البلدان، ج 6، ص 154، بیروت، دار صادر، ط الثانیة، 1995.

[6]. المغازى، ترجمه، ص 144.

[7]. همان، ص 143 و 144.