یکی از اقسام انسان‌شناسی، انسان‌شناسی عرفانی است که از عالی‌ترین و عمیق‌ترین مباحث علمی و معرفتی در عالم دین، دانش الاهی و بشری است و نقش عرفان الاهی در این زمینه بسیار مهم و کارآمد است؛ زیرا در عرفان از راه شهود و علم حضوری به مطالعه و بحث و بررسی در مورد انسان پرداخته می‌شود. این نوع انسان‌شناسی به معرفی انسان و انسان کامل و همچنین بحث در مورد نحوۀ دست‌یابی انسان به کمال می‌­پردازد؛ از این‌رو، در عرفان به واژه‌شناسی کلمۀ «انسان» به عنوان یک موضوع عرفانی پرداخته نمی‌شود، بلکه دانستن معنای انسان در عرفان، یعنی دانستن حقیقت انسان که برترین موجود عالم خلقت و شریف‌ترین مخلوق خدا و گل سر سبد آفرینش است. مقام و جایگاه انسان تا حدّى والا است که از او به «خلیفة اللَّه» تعبیر شده است.

انسان در عرفان، دارای مقام عالى است که می‌تواند با قدم سیر و سلوک به اصلی که از آن جدا شده بازگردد و دوری و فاصله را با ذات حق تعالی از بین ببرد، از خودش فانی شود و به جایی برسد که جز خدا را نبیند و مظهر اسما و صفات الاهی و آیینه تمام نمای حق تعالی باشد؛ زیرا انسان، در اصل و بالذات، خلیفه و مظهر اسمای الاهی بوده است؛ همان‌طور که قرآن کریم می‌فرماید:

«(به خاطر بیاور) هنگامى را که پروردگارت به فرشتگان گفت: من در روى زمین، جانشینى [نماینده‌‏اى‏] قرار خواهم داد...»، [1] و انسان کامل - که انبیا و ائمه اطهار (ع) باشند-، نمونۀ بارز و آشکار و اتمّ اسما و صفات خداوندی است.

انسان کامل در عالم، مانند نگین انگشتری در انگشتر است که آن نگین محل نقش و علامتى است که به آن نقش و علامت پادشاه بر خزاینش مهر می‌زند، تا دیگرى در آن تصرّف نکند. [2] به واسطه انسان کامل، فیض و مدد حق تعالی به تمام عوالم هستی می‌‏رسد. اگر انسان کامل نباشد، موجودات عالم نمی‌‏توانند فیض الاهى را دریابند. [3]

حقیقت الاهی‌ای که جامع میان تمام افراد انسان‌ بوده، کلّی «انسانیّت» است؛ [4] و انسانیّت، حقیقتى است که به تعدّد اشخاص و افراد متکثّر نمی‌‏شود. [5] به بیان دیگر؛ انسانیّت، کلی طبیعی است که بر هر یک از اشخاص نوع انسانى صادق بوده و میان این اشخاص و افراد در آن طبیعت، برتری وجود نداشته و طبیعت انسانیّت به تعدّد اشخاص و افراد، متعدّد نمی‌شود. [6]

از دیدگاه عرفان و عارف، انسان به مراتب عالى انسانیّت نمی‌‏رسد، مگر این‌که تمام آنچه را بالقوه دارد، فعلیت بخشد تا این‌که به انسان کاملى تبدیل شود. کسى که تکیه‌‏گاه انسانى را رها کند و مهار آن را از دست بدهد، و هوس‌‏هاى خود را آزاد گذارد، و تمایلات نفسانى را زیر فرمان نیاورد و در اطاعت از امیال پست، مطیع باشد، از کرانه انسانیّت دور می‌‏شود و به علت بدرفتارى خود، به مراحل پایین حیوانی رسیده و از اصل و حقیقت خود دور می‌ماند.

پس، باید این نکته را در نظر داشت که انسان همه کمالات را بالقوه دارد و باید آنها را به فعلیت برساند. خود او باید سازنده و معمار خویشتن باشد.

درباره جایگاه و ارزش انسان در عالم هستی نمایه‌های زیر را مطالعه کنید:

«انسان و کرامت»، سؤال 48 (سایت: 284)؛

«کرامت و جایگاه انسان در برابر خدا»، سؤال 10606 (سایت: 10446)؛

«انسان و مقام خلیفة اللهی»، سؤال 2058 (سایت: 2370)؛

«خلیفه الاهی و تغییر جایگاه انسان»، سؤال 3524 (سایت: 3750).