تاریخ شیخیه

مؤسس فرقه شیخیه، شیخ احمد احسائی است. او در سال 1166 ق در «احساء»^[1] متولد شد و در سال 1186 ق، به کربلا رفت و در حوزه‏‌ى درس عده‌‏اى از علماى شیعه، مانند آقا باقر بهبهانى، صاحب ریاض، سید مهدى بحرالعلوم و شیخ جعفر کاشف الغطاء حاضر شد.

او علاوه بر فقه و اصول و حدیث، در طب و نجوم و ریاضیات و علم حروف و اعداد و طلسمات و فلسفه هم مطالعاتى داشت.

در سال 1209 ق، به دلیل بروز وبا به احساء بازگشت و در سال 1212 ق، دوباره به عتبات مراجعت کرد و سپس بصره را مسکن دائمى خویش قرار داد و در سال 1221 ق، به قصد زیارت امام رضا(ع) رهسپار خراسان شد و از آن‌جا به یزد رفت و بنا به درخواست مردم یزد در آن‌جا سکونت گزید و در آن‌جا شهرت بسیارى کسب نمود.

چندى بعد به دعوت فتحعلى شاه قاجار به تهران رفت و مورد احترام بسیار قرار گرفت،^[2] و سپس محمد على میرزا فرزند فتحعلى شاه، او را به کرمانشاهان دعوت کرد و از وى تجلیل بسیار نمود،^[3] و تا وفات محمد على میرزا در همان‌جا بود و سپس به قزوین رفت و مورد استقبال علماى آن‌جا قرار گرفت و در قزوین به اقامه‏‌ى نماز جماعت در مسجد شاه قزوین، و تدریس در مدرسه صالحیه اشتغال داشت، ولى به دلیل برخى از عقایدش از طرف ملا محمد تقى برغانى که از علماى بزرگ قزوین بود، تکفیر شد و حکم او مورد قبول علماى شیعه در ایران و عراق و سایر مراکز شیعه قرار گرفت.^[4]

بعد از آن، قزوین را به قصد مشهد ترک گفت و سرانجام بعد از ایران به عراق و از آن‌جا رهسپار وطن خود شد و پیوسته در مسیر راه با بی‌‏اعتنایى مردم روبرو می‌شد. او در این سفر در قریه‏‌ى "هدیه" در سه منزلى مدینه درگذشت و در قبرستان بقیع به خاک سپرده شد.^[5]

بعد از مرگ شیخ احمد، سید کاظم رشتى به ترویج افکار وى پرداخت و فرقه‌‏ى "کشفیه" را تأسیس نمود و از فرقه‏‌ى کشفیه، فرقه‌‏ى بابیه" متولد شد.^[6]

عقاید شیخ احمد احسائی

احسائی اخباری مسلک بود و از جهت اعتقادى، جزو غلات محسوب می‌شود. وی معتقد بود:

1. ائمه(‏ع) علل اربعه‌‏ى عالم هستند.^[7]
2. اصول دین عبارت‌اند از: معرفت اللَّه، معرفت انبیا، معرفت ائمه(ع) و معرفت رکن رابع که شیوخ و بزرگان شیخیه ‏باشند.^[8] بر همین اساس، از مختصات او؛ نفى عدل به عنوان اصلى از اصول دین و اعتقاد به رکن رابع است.
3. قرآن کلام نبى(ص) است.^[9]
4. خدا با انبیا(ع) شىء واحدى هستند.^[10]
5. امام عصر(عج) به دلیل ترس، به عالم "حور قلیایى" گریخت و این عالمى روحانى، غیر از عالم مادى است.^[11]

"کنت دوگو بینو" وزیر اسبق دولت فرانسه در دربار ایران در کتاب سه سال در ایران می‌‏نویسد: فرق شیخیه با سایر شیعیان در این است که شیعیان می‌گویند: امام دوازدهم زنده است و با قالب جسمانى روزگار می‌‏گذراند، ولى شیخی‌ها می‌گویند: امام دوازدهم با قالب روحانى زنده است.^[12]

6. پیوسته کسى در میان شیعه وجود دارد که به عنوان انسان کامل، سمت نیابت خاصه از حضرت حجت(عج) را بر عهده دارد، و البته او خود را صاحب این مقام می‌‏دانست.^[13] او نظریات خاصى در زمینه معراج پیامبر(ص)، معاد و... دارد که بررسى مجموعه‏‌ى آراء و افکار او مجال دیگرى می‌‏طلبد.

در هر حال، آثار و مؤلفات شیخ احمد از 135 کتاب و رساله، فزونى دارد که اکثر آنها به چاپ رسیده و از آن جمله است: جوامع الکلم، شرح الزیارة، شرح حکمة العرشیة، شرح مشاعر و... . کتاب‏‌هاى وى پر است از عبارت‏‌هاى معماگونه که در آثار صوفیه به چشم می‌خورد.

سید محسن امین در این باره می‌‏گوید: به کشفیه امورى نسبت داده می‌‏شود که اگر درست باشد، غلو بوده و مایه‏‌ى خروج از دین است و از شیخ احمد و امثال او از علماى کشفیه، شطحات و عبارت‏‌هاى معما گونه‌‏اى صادر شده است که شبیه شطحات برخى از صوفیه است.^[14]، [15]

[1]. استان احساء به مرکزیت شهر احساء، در شرق کشور عربستان سعودی واقع در شبه جزیره عربستان واقع شده که یکی از بزرگ‌ترین استان‌های این کشور است. و اکثریت جمعیت این منطقه را شیعیان، تشکیل می‌دهند.

[2]. فتحعلى شاه علاوه بر استقبال گرم، مبلغى هنگفت و یک عباى مروارید دوزى شده را به وى هدیه کرد و حقوق مستمرى برایش تعیین نمود. دائرة المعارف تشیع، ج1، ص 500.

[3]. تعیین حقوق و مستمرى ماهانه و پرداخت مبلغ هزار تومان هزینه‏‌ى سفر و یک قریه‌‏ى بزرگ در حومه‌ی کرمانشاه، از هدایاى محمد على میرزا به وى بود. همان، ص 501 - 500.

[4]. از جمله کسانى که به کفر او حکم کردند، شیخ محمد حسن، صاحب جواهرالکلام و سید ابراهیم قزوینى، صاحب ضوابط الاصول و شریف العلماء مازندرانى، بودند. نوری، یحیی، خاتمیت پیامبر اسلام، ص 41.

[5]. دائرة المعارف تشیع، ج 1، ص500- 501؛ اعیان الشیعه، ج 2، ص 589 - 590؛ میرزا محمد، تنکابنى، قصص العلماء، ص 42 - 44؛ ربانى گلپایگانى، فرق و مذاهب کلام اسلامى، ص 329 - 335؛ مشکور، محمد جواد، فرهنگ و فرق اسلامى، ص 266 - 270.

[6]. مجله انتظار، ص 240 – 250 شماره اول، سال 1380؛ فرق و مذاهب کلام اسلامى، ص 329 - 335.

[7]. همان.

[8]. قصص العلما، ص 43.

[9]. مجله انتظار، شماره اول، ص 240 - 250.

[10]. همان.

[11]. همان.

[12]. مدرسى چهاردهى، مرتضی، شیخیگرى، بابیگرى، ص 41.

[13]. همان، ص73 - 75.

[14]. اعیان الشیعه، ج2، ص 589 - 590.

[15]. جهت مطالعه‌‏ى بیشتر، ر. ک: حیات شیخ احمد احسائی، نوشته فرزند شیخ احمد. ارشاد العلوم، کریم خان کرمانى. تاریخ نبیل، زرندى. ردّ شیخیه، محمد بن سید صالح، قزوینى موسوى. اسرار پیدایش شیخیه، بابیه، بهاییه، محمد کاظم، خالصى. خرافات شیخیه و کفریات ارشاد العوام، خالصى. کشف المراد (بررسى عقاید شیخیه)، حکیم هاشمى. الکرام البررة، ج 1، ص 88 - 91. دلیل المتحیرین، ترجمه، محمد کریم خان، ص 1- 51. مقدمه شواهد الربوبیة، سید جلال الدین، آشتیانى. عقاید الشیخیه، علاءالدین سید امیر محمد، الکاظمى القزوینى.