از جمله شرایط مرجع تقلید این است که از نظر علمی از سایر مجتهدان زمان خود، بالاتر باشد و با وجود مجتهد اعلم، نمی‌توان از مجتهد غیر اعلم تقلید کرد. و این در صورتی است که فاصله بین مجتهد اعلم و مجتهد غیر اعلم به قدری زیاد باشد که در مواردی که فتوای آنها با یکدیگر تعارض و اختلاف دارد فتوای غیر اعلم ارزش تخصصی خود را از دست بدهد؛ اما اگر فاصله بین مجتهد اعلم و مجتهد غیر اعلم در این حد نباشد تقلید اعلم تعین ندارد و می‌توان از غیر اعلمی که با اعلم فاصله‌ای اندک دارد تقلید کرد.

گفتنی است که: "مجتهد و اعلم را از سه راه می‌توان شناخت:

1. آن‌که خود انسان یقین کند، مانند این‌که از اهل علم باشد و بتواند مجتهد و اعلم را بشناسد.
2. دو نفر عالمِ عادل که می‌توانند مجتهد و اعلم را تشخیص دهند مجتهد بودن یا اعلم بودن کسى را تصدیق کنند، به شرط آن‌که دو نفر عالمِ عادلِ دیگر با گفته آنان مخالفت نکنند.
3. عدّه‏‌اى از اهل علم که می‌توانند مجتهد و اعلم را تشخیص دهند، و از گفته آنان اطمینان پیدا می‌شود مجتهد بودن یا اعلم بودن کسى را تصدیق کنند".[1]

بر این اساس، در صورت تحقق چنین فرضی -یعنی تعارض گواهی دو نفر عالم عادل به اعلمیت مجتهد با گواهی دو نفر عالم عادل دیگر- انسان باید برای تشخیص اعلم از یکی از دو راه دیگر استفاده کند.

نکتۀ اساسی در رسیدن به حقیقت و شناخت اعلم، توجه به عدالت گواهان است که شهادت آنها بر اساس معرفت و صداقت باشد، نه بر اساس حب و بغض و هوا و هوس‌های شخصی یا گروهی. با توجه به این نکته شناخت اعلم آسان‌تر خواهد شد. به هر حال، چون راه‌های دیگری برای شناخت اعلم وجود دارد در صورت عدم امکان استفاده از یک راه، مشکلی پیش نخواهد آمد.[2]

همان‌گونه که بیان شد اعلمیت دال بر برتری دارد و راه‌های تشخیص آن در مطالب فوق ارائه گردید؛ لذا اگر کسی که می‌خواهد تقلید کند و اعلمیت مجتهدی را تشخیص داد، باید حتماً از او تقلید کند.[3]

اما معرفی چند نفر از طرف جامعه محترم مدرسین حوزه علمیه قم به عنوان مرجع تقلید، به این معنا است که چون یک نفر به عنوان اعلم تشخیص داده نشد، این چند نفر را که تقریباً از نظر دارا بودن شرایط مختلف مرجعیت در یک سطح هستند، معرفی کرده‌اند و هر کس یکی از این افراد را مرجع تقلید خود برگزیند وظیفه خود را انجام داده است و با عمل به فتواهای او اعمالش صحیح خواهد بود.[4]

[1]. توضیح المسائل (المحشى للإمام الخمینی)، ج‏1، ص 15، مسئله 3.

[2]. اقتباس از سؤال شماره 4533 (سایت: 4871).

[3]. اقتباس از سؤال شماره 1210 (سایت: 1207).

[4]. برای آگاهی بیشتر، ر. ک:

راه های شناخت مرجع تقلید اعلم، سؤال 4533 (سایت: 4871).

مجتهد اعلم، سؤال 5310 (سایت: 5528).