آیه 28 سوره فاطر دلیل مهمی بر مسئله توحید است[1] و در چند بخش این مسئله را بیان می‌کند:

«وَ مِنَ النَّاسِ وَ الدَّوَابِّ وَ الْأَنْعامِ مُخْتَلِفٌ أَلْوانُهُ کَذلِکَ إِنَّما یَخْشَى اللهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ إِنَّ اللهَ عَزِیزٌ غَفُورٌ»؛

و از انسان‌ها و جنبندگان و چهارپایان انواعى با رنگ‌هاى مختلف، [آرى] حقیقت چنین است: از میان بندگان خدا، تنها دانشمندان از او می‌ترسند خداوند عزیز و غفور است.

این آیه اشاره می‌کند. انسان‌ها و جنبدگان در عالم نیز به نوعی از قدرت بی‌نهایت خدای متعال دم می‌زنند؛ زیرا انسان‌ها با این‌که همه از یک پدر و مادر هستند، داراى نژادها و رنگ‌هاى کاملاً متفاوت‌اند، حتى در یک‏ نژاد نیز رنگ‌های بسیار وجود دارد؛ حتی فرزندان دوقلو هم که تمام مراحل جنینى را با یکدیگر طى کرده، و از آغاز در آغوش هم بودند، از نظر رنگ کاملاً یکسان نیستند، با این‌که از یک پدر و یک مادرند و در یک زمان نطفه آنها منعقد شده، و از یک نوع غذا تغذیه کرده‌اند.

گذشته از چهره ظاهرى، رنگ‌هاى باطنى آنها، خُلق و خوها، استعداد و ذوق‌هایشان، کاملاً متنوّع و مختلف است، تا مجموعاً یک واحد منسجم با تمام نیازمندی‌ها را به وجود آورد.

علاوه بر انسان، در جهان جنبندگان، نیز هزاران هزار نوع حشره، پرنده، خزنده، حیوانات دریایى، و حیوانات وحشى بیابانى وجود دارد که هر کدام با ویژگی‌ها و عجائب خلقت نشانه‌اى از قدرت و عظمت و علم آفریدگارند.[2]

در ادامه آیه می‌فرماید: «إِنَّما یَخْشَى اللهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ»؛ این بخش از آیه توضیح می‌دهد چه کسانى و چگونه از این آیات الهی درس عبرت می‌گیرند و اثر آن‌را، که ایمان حقیقى به خدا و خشیت از او در تمام حالات است، به تمام معنا در خود جاری می‌کنند.

«خشیت» به معناى ترسى آمیخته با تعظیم است و غالباً در مواردى به‌کار می‌رود که از علم و آگاهى به چیزى سرچشمه می‌گیرد.[3] شرط خشیت، این است که به خدا و صفات و افعال او معرفت داشته باشد و هرچه این معرفت بالاتر باشد، خشوع او نسبت به خدا بالاتر خواهد بود.[4]

بنابراین، مراد از «خشیت» در چنین زمینه‌اى، همان خشیت حقیقى است که به دنبالش خشوع باطنى و خضوع در ظاهر پیدا می‌شود و هرچه علم بیشتر باشد خشوع بیشتر است و این همان معنایى است که از سیاق آیه برمی‌آید. لذا در قرآن مجید این مقام مخصوص عالمان شمرده شده است. علمایى که خداى سبحان را به اسماء و صفات و افعالش می‌شناسند و به وسیله آن آرامش می‌یابند و آثار آن در اعمالشان هویدا می‌گردد.

امام سجاد(ع) در توصیف این عالمان می‌فرماید: «علم و عمل دو دوست صمیمى‏ هستند، کسى که خدا را بشناسد از او می‌ترسد، و همین ترس او را وادار به عمل و اطاعت فرمان خدا می‌کند، صاحبان‏ علم و پیروان آنها کسانى هستند که خدا را به خوبى شناخته‌اند و براى او عمل می‌کنند، و به او عشق می‌ورزند، چنان‌که خداوند فرموده: «إِنَّما یَخْشَى اللهُ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ».[5]

[1]. طباطبائى، سید محمدحسین، المیزان فى تفسیر القرآن‏‏، ج ‏17، ص 41، قم، دفتر انتشارات اسلامى‏، چاپ پنجم، 1417ق‏.

[2]. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج ‏18، ص 244، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ اول، 1374ش.

[3]. راغب اصفهانى، حسین بن محمد، معجم مفردات ألفاظ القرآن، ص 283، دمشق، بیروت، دار العلم، الدار الشامیة، چاپ اول، 1412ق‏.

[4]. فیض کاشانى، ملا محسن‏، تفسیر الصافى، تحقیق، اعلمى، حسین، ج ‏4، ص 237، تهران، الصدر، چاپ دوم، 1415ق‏.

[5]. کلینى، محمد بن یعقوب‏، کافی، محقق، غفارى، على اکبر، آخوندى، محمد، ج ‏8، ص 14، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، 1407ق‏.