ریایی حرام است که فردی عبادت و کارهای نیک را وسیله‌ای برای کسب جایگاه و منزلت و محبوبیت نزد مردم قرار دهد؛[1] اما اگر فردی تنها از دیده شدن کار نیکش توسط دیگران لذت ببرد -بدون آن‌که عمل عبادی را به این نیت انجام داده باشد- ریای حرام به شمار نمی‌آید،[2] اگرچه از فضیلت عمل کاسته می‌شود.

گفتنی است که ریا در چند مورد مصداق پیدا می‌کند:

الف) ریا در اصل ایمان: ریا در اصل ایمان بدین معنا است که شخصی شهادتین را به زبان گفته تا خود را مسلمان جلوه ‌دهد، ولی در قلب به آن اعتقاد ندارد. این نوع از ریا، عین کفر و نفاق است و چنین شخصی اهل جهنم خواهد بود.[3]

ب) ریا در عبادت: ریای در عبادت چند نوع است:

1. ریا در اصل عبادات واجب: بدین معنا که اصل عبادتی مانند نماز را تنها برای خوش‌آمد دیگران انجام می‌دهد و اگر در خلوت باشد، از خواندن نماز خودداری می‌کند! چنین شخصی عبادتش باطل بوده و اگر از کافران نباشد، از بدترین مسلمانان خواهد بود.
2. ریا در اصل عبادات مستحبی: این‌گونه افراد تلاش می‌کنند که در عبادات واجب خود مرتکب ریا نشوند -و یا اساسا زمینه‌ای برای ریا در آنها وجود ندارد-، ولی عبادت‌‌های مستحبی مانند نماز شب و نمازهای مستحبی را با قصد ریا انجام می‌دهند. در مورد این نوع ریا باید گفت که ریای در عبادت؛ چه واجبات و چه مستحبات،[4] از گناهان بزرگ به حساب می‌آید که موجب برانگیخته شدن خشم و غضب خدای متعال و مانع رسیدن به سعادت شده و موجب بطلان عبادت می‌شود. و در این مسئله تفاوتی وجود ندارد که ریا در اصل عبادت باشد، یا در یکی از ویژگی‌های آن،[5] تا جایی که برخی احتمال داده‌اند حتی اگر فردی در انتخاب مکان یا زمان انجام عبادتش قصد ریا داشته باشد، ممکن است عبادت او باطل باشد.[6]

همچنین گفته شده است، اگر ریا نسبت به اجزای واجب عبادت صورت گیرد نماز باطل خواهد بود؛ و ریا در اجزای مستحب عبادت نیز بنابر احتیاط، موجب بطلان آن خواهد بود.[7]

3. ریا در ویژگی‌های عبادات: مانند این‌که رکوع، سجده و یا دیگر افعال نماز را جهت جلب نظر دیگران با کیفیت بهتری انجام دهد. چنین شخصی نیز مرتبه‌ای از شرک در او وجود دارد[8] که برخی معتقدند چنین موردی نیز موجب بطلان عبادت خواهد بود.[9]
4. ریا در مقدمات عبادت: انجام ریا در مقدماتی، مانند رفتن به سمت مسجد جهت ادای نماز، موجب بطلان نماز نخواهد شد.[10]
5. ریا در اعمال خارج از عبادت: در صورتی که ریا در اعمالی باشد که برای یک عبادت و همراه آن عبادت انجام می‌شود، مانند عمامه گذاشتن یا تحت‌ الحنک گذاشتن، چنین ریایی موجب بطلان نماز نخواهد شد.[11]

ج) ریا در غیر عبادت: این مورد شامل ریا در امور مباح و امور حرام می‌شود. ریا در امور مباح، مانند پوشیدن لباس تمیز برای این‌که مردم او را به تمیز بودن بشناسند. ریا در امور حرام بدین معنا است که گناهان و خطاهای خود را مخفی نگه‌می‌دارد تا کسی او را به عنوان گناه‌کار نشناسد.

ریاکاری در امور مباح جایز است و در برخی موارد می‌تواند پسندیده و مطلوب باشد. ریا کردن در جهت مخفی نگه‌داشتن گناهان جایز بلکه لازم است؛ زیرا آشکار کردن گناهان حرام است؛ چراکه اظهار گناهان خود نوعی تبلیغ و ترویج برای انجام گناه به شمار می‌رود.[12]

با توجه به مطالب گفته شده، انجام عبادات مستحبی از روی ریا، گناه و حرام بوده و موجب باطل شدن آن عبادت می‌شود، اگرچه به دلیل مستحب‌بودن، نیازی به اعاده آن نیست.

در همین زمینه، اگر فردی در واجبات توصلی؛ مانند تطهیر لباس یا بدن برای انجام نماز و یا نجات غریق و ...، ریاکارانه رفتار کند، اگرچه کارش نکوهیده است؛ اما به هر حال، مکلف وظیفه خود را انجام داده و حرام و گناهی رخ نداده است.[13]

[1]. ر. ک: همدانی، آقارضا، مصباح الفقیه، تصحیح، باقری، محمد، ج 2، ص 226، قم، المؤسسة الجعفریة لاحیاء التراث، 1376ش؛ مازندرانی، محمدصالح، شرح الکافی، تحقیق، شعرانی، ابوالحسن، ج 1، ص 346، تهران، المکتبة الاسلامیه، چاپ اول، 1382ق.

[2]. ر. ک: مصباح الفقیه، ج 2، ص 226، 228؛ مشکینی، علی، مصطلحات الفقه، تحقیق، احمدی، حمید، ص 279، قم، موسسه دار الحدیث، 1392ش.

[3]. ر. ک: نراقی، احمد، معراج السعادة، ص 616، قم، هجرت، بی‌تا.

[4]. مصباح الفقیه، ج 2، ص 219-225.

[5]. نجفی جواهری، محمد حسن، جواهر الکلام، تحقیق، قوچانی، عباس، ج 9، ص 187-188، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ هفتم،1362ش؛ مصطلحات الفقه، ص 278؛ معراج السعادة، ص 617.

[6]. مصطلحات الفقه، ص 279.

[7]. همان، ص 279.

[8]. معراج السعادة، ص 617.

[9]. مصطلحات الفقه، ص 279.

[10]. همان، ص 279.

[11]. همان، ص 279.

[12]. معراج السعادة، ص 617-621.

[13]. ر. ک: مصباح الفقیه، ج 2، ص 226-228.