جستجوی پیشرفته
بازدید
591
آخرین بروزرسانی: 1402/12/23
خلاصه پرسش
«خرطوم» در قرآن به چه معنا است؟ و آیه «سَنَسِمُهُ عَلَى الْخُرْطُومِ» در صدد بیان چیست؟
پرسش
منظور از «سَنَسِمُهُ عَلَى الْخُرْطُومِ » چیست؟
پاسخ اجمالی

واژه «خرطوم» تنها یک‌بار در قرآن و در آیه 16 سوره قلم آمده است:

«سَنَسِمُهُ عَلَى الْخُرْطُومِ»؛[1]به زودى که بر بینی‌اش داغ می‌گذاریم.

در دانش لغت، خرطوم به معنای بینى بوده و بیشتر در مورد بینى فیل مورد استفاده قرار می‌گیرد و معمولا هنگامی در مورد بینی انسان به کار می‌رود که بخواهیم رفتار قبیحی از او را اعلام کنیم.[2]

البته برخی لغت‌شناسان خرطوم را به معناى خمر(شراب) هم معنا کرده، و گفته‌اند،«خراطیم قوم» به معناى بزرگان قوم مورد استفاده قرار گرفته است.[3]

در دانش تفسیر مبرّد خرطوم در این آیه را به همان بینی انسان دانسته و معتقد است تنها برای این‌که گناه‌کاران تحقیر شوند، از واژه «خرطوم» استفاده شده است؛ (زیرا در موارد عادی، این واژه برای بینی انسان به کار گرفته نمی‌شوند).[4]

در مورد شأن نزول این آیه، بیشتر مفسران برآنند که این آیه در شأن ولید بن مغیره و یا أخنس بن شریق نازل شده است.[5]

اما در این‌که منظور آیه چیست؟ مفسران احتمالاتی را مطرح کرده‌اند که برخی از آنها از قرار زیر است:

  1. صاحب مجمع البیان می‌گوید: منظور آن است که در روز قیامت داغى بر دماغ و بینى او خواهیم گذاشت که چهره‌اش زشت شده و هر کس او را ببیند، خواهد شناخت که او از اهل آتش است. و این‌که بینی در داغ‌زدن برجسته شده است، براى آن است ‌که انسان با چهره‌اش شناخته می‌شود، و بینى نیز در میان صورت است؛ یعنی آشکارترین قسمت صورت است، و به همین دلیل، عرب در موارد دیگری نیز بینی را برای نشان دادن یک واقعیت مورد استفاده قرار می‌دهد، مانند این‌که می‌گویند:«شمخ فلان بانفه»، یعنی فلانى به بینی‌اش بزرگى و تکبر می‌کند! و «غم اللَّه انفه»، یعنی خداوند بینی‌اش را به خاک مالید![6] و ...
  2. زجاج علاوه بر معنای فوق می‌گوید: همان‌گونه که این فرد کافر، به صورت برجسته‌تری از دیگران به دشمنی با پیامبر اسلام(ص) می‌پرداخت، در قیامت و دوزخ نیز نشان برجسته‌تر و منحصر به فردی بر صورت او خواهند زد تا از دیگران متمایز باشد.[7]

به عبارت دیگر، اطلاق خرطوم بر بینى آن شخص کافر، با توجه به این‌که خرطوم بیشتر در بینى فیل و خوک به کار گرفته می‌شود، در حقیقت نوعى توبیخ و ملامت بوده، همچنین تهدید نسبت به شخصی است که با خدا و رسولش و دین اسلام دشمنی شدید و آشکاری داشت.[8]

  1. ابن عباس می‌گوید: این آیه تهدیدی نسبت به آن شخص کافر بود که بعدها در جنگ بدر به واقعیت پیوست؛ زیرا در آن نبرد، ضربتی بر بینی او خورد که تا آخر عمرش به عنوان یک نشان همراه او بود.[9]
  2. اندکی نیز معتقدند بر اساس این‌که «شراب» به معنای «خرطوم» باشد، معنای آیه آن خواهد بود که به زودى شرابخواری او را به مردم معرّفى خواهیم کرد (و این‌که مخالفت‌های او از روی فکر و اندیشه نبوده و به دلیل بدمستی‌های او است).[10]

[1]. قلم، 16.

[2]. ر. ک: راغب اصفهانی، حسین بن محمد، مفردات الفاظ القرآن‏، ص 279، بیروت، دار القلم‏، چاپ اول، 1412ق.

[3]. الجوهری، أبو نصر، الصحاح‌ تاج اللغة و صحاح العربیة، محقق، عطار، احمد عبدالغفور، ج 5، ص 1911، بیروت، دار العلم للملایین، چاپ چهارم، 1407ق.

[4]. فخرالدین رازی، ابوعبدالله محمد بن عمر، مفاتیح الغیب، ج 30، ص 606، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ سوم، 1420ق.

[5]. شیخ طوسی، محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، مقدمه، تهرانی، آقابزرگ، محقق، قصیرعاملی، احمد، ج 10، ص 78- 79، بیروت، دار احیاء التراث العربی، بی‌تا؛ طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، مقدمه، بلاغی‏، محمد جواد، ج 10، ص 503، تهران، ناصر خسرو، چاپ سوم، 1372ش.

[6]. مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ج ‏10، ص 503.

[7]. همان.

[8]. آلوسی، سید محمود، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم، تحقیق، عطیة، علی عبدالباری، دارالکتب العلمیة، ج 15، ص 33، بیروت، چاپ اول، 1415ق.

[9]. همان.

[10]. همان.

نظرات
تعداد نظر 0
لطفا مقدار را وارد نمایید
مثال : Yourname@YourDomane.ext
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید

طبقه بندی موضوعی

پرسش های اتفاقی

پربازدیدترین ها

  • تعداد فرزندان حضرت علی (ع)، و نام ایشان و نام مادران آنان چه بوده است؟
    755356 معصومین 1387/06/05
    شیخ مفید در کتاب ارشاد تعداد آنها را 27 تن از دختر و پسر دانسته و پس از آن گفته است: عده‏ای از علمای شیعه گویند که فاطمه پس از وفات پیامبر (ص) جنینی که پیامبر او را محسن نامیده بود سقط کرد. بنابر قول این عده، فرزندان آن حضرت ...
  • معنای ذکر «لا حول ولا قوه الا بالله العلی العظیم» چیست و این ذکر چه آثار و برکاتی دارد؟
    734872 حدیث 1396/06/14
    «لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ الْعَلِیِّ الْعَظِیمِ»؛ یعنی هیچ نیرو و توانى جز از سوى خداوند بلندمرتبه و بزرگ نیست‏. واژه «حول» در لغت به معنای حرکت و جنبش،[1] و «قوّة» به معنای استطاعت و توانایی است.[2] بنابر ...
  • آیا خداوند به نفرینی که از دل شکسته باشد، توجه می کند؟ یا فقط دعاهای مثبت را اجابت می کند؟
    648165 Practical 1390/07/12
    نفرین در آموزه های دینی ما مسئله ای شناخته شده است، چنان که در آیات و روایات آمده است: "بریده باد هر دو دست ابو لهب"؛ "از نفرین مظلوم بترسید که نفرین مظلوم به آسمان می رود". و... . منتها همان گونه که دعا برای استجابت، نیازمند شرایط است، ...
  • حکم زنا با زن شوهردار چیست؟
    645408 Laws and Jurisprudence 1387/05/23
    زنا خصوصا با زن شوهر دار یکی از گناهان بسیار زشت و بزرگ به شمار می آید ولی بزرگی خداوند و وسعت مهربانی او به حدی است، که اگر گنهکاری که مرتکب چنین عمل زشت و شنیعی شده واقعا از کردۀ خود پشیمان باشد و تصمیم جدی ...
  • عقیقه و احکام و شرایط آن چیست؟
    640625 Practical 1391/02/11
    عقیقه عبارت است از: کشتن گوسفند یا هر حیوانی که صلاحیّت قربانی کردن داشته باشد، در روز هفتم ولادت فرزند، جهت حفظ فرزند از بلاها. پرداخت قیمت آن کفایت از عقیقه نمی‌کند. بهتر است عقیقه و فرزندی که برایش عقیقه می‌شود، از حیث جنسیت مساوی باشند، ولی ...
  • آیا کاشت ناخن مانع غسل و وضو است؟
    579356 Laws and Jurisprudence 1387/12/04
    در غسل و وضو، باید آب به اعضای بدن برسد و ایجاد مانعی در بدن که رفع آن مشکل یا غیر ممکن است، جایز نیست، مگر در صورتی که ضرورتی آن را اقتضا کند و یا غرض عقلائی مشروعی در این امر وجود داشته باشد.در هر حال، اگر مانعی ...
  • فضیلت و آداب و شرایط نماز جمعه چیست؟ و به چه صورت خوانده می‌شود؟
    576971 نماز جمعه 1389/09/10
    در مورد جایگاه و فضیلتش نماز جمعه همین بس که سوره‌ای از قرآن به نامش می‌باشد.نماز جمعه یک از عباداتی است که به جماعت خوانده می‌شود. این نماز دو خطبه دارد که با حمد و ثنای الهی شروع می‌شود و امام جمعه در این خطبه‌ها باید مردم را به تقوای ...
  • اصول و فروع دین را نام برده و مختصراً توضیح دهید؟
    559732 Laws and Jurisprudence 1387/09/23
     دسته بندی اصول دین و فروع دین به این شکلی که در میان ما متداول است از احادیث و روایات ائمه (ع) اخذ نشده است؛ بلکه دانشمندان علوم دینی معارف دینی را به این صورت دسته بندی کردند. تاریخ بحث ها در باره به نیمه دوم قرن اول هجری باز ...
  • آیا ارتباط انسان با جن ممکن است؟
    559543 جن 1386/02/01
    قرآن مجید وجود جن را تصدیق کرده و ویژگی‌‏های زیر را برای او برمی‌شمارد:جن موجودی است که از آتش آفریده شد، بر خلاف انسان که از خاک آفریده شده است.[1]دارای علم، ادراک، تشخیص حق از باطل و قدرت منطق و استدلال ...
  • می خواهم دعا کنم همسرم در زندگی مطیع من باشد آیا در این زمینه دعایی از اهل بیت (ع) به ما رسیده است؟
    548755 Practical 1389/02/22
    دعاها، لازم نیست حتماً به زبان عربى خوانده شوند؛ هرچند به عربی بهتر است، حتى دعا در نماز به زبان فارسى جایز است.نکته مهم تر این که انسان باید شرایط دیگر تأثیر گذاری دعا ...