لطفا صبرکنید
21063
- اشتراک گذاری
در قرآن کریم بعد از آنکه خدای متعال انسانها را از شرک نهی فرمود، نسبت به احسان در حق پدر و مادر و اطاعت از آنان سفارش کرده است. دامنه و گسترۀ اطاعت از پدر و مادر تا جایی است که مانع انجام دستورات الهی نشوند؛ یعنی اگر پدر یا مادر، فرزند خود را از انجام واجبات دینی(فرائض دینی) منع کنند و یا او را بر انجام کاری که معصیت و خلاف شرع(حرام) است، امر کنند، در این صورت اطاعت از آنان واجب نیست. و اگر فرزند توانایی دارد باید در این موارد با آنان مخالفت کند و واجبات دینی خود را انجام دهد و کارهای معصیت و خلاف شرع را ترک کند، و اگر توانایی مخالفت با آنان را نداشته باشد و مجبور به ارتکاب حرام و یا ترک واجب شود، گناه آن متوجه کسی است که او را به گناه انداخته است. میزان گناه و عقوبت این کار بستگی به نوع واجبی دارد که ترک شده یا گناهی که فرزند انجام داده است.
اما اگر والدین ترک مستحبات و مباحات و یا انجام مکروهات و مباحات را از فرزندان خود بخواهند، اطاعت از آنان لازم است.
مثلاً اگر پدر و مادر فرزندشان را از روزۀ مستحبى نهی کنند، نباید فرزند روزه بگیرد. یا اگر روزۀ مستحبی فرزند موجب اذیت پدر و مادر شود، باید ترک شود و اگر روزه گرفت باید افطار کند.
در قرآن کریم بعد از آنکه خدای متعال انسانها را از شرک نهی کرد، نسبت به احسان در حق پدر و مادر سفارش کرده است.
علامۀ طباطبائی در اینباره میفرماید: بعد از توحید یکی از بزرگترین واجبات الهی احسان به والدین است،[1] و در این احسان و احترام فرقی بین والدین مؤمن و کافر نیست؛ زیرا قرآن به صورت مطلق(بدون هیچ قیدی) میفرماید: «به پدر و مادر احسان کنید».[2]
یکی از مصادیق احسان به پدر و مادر عدم مخالفت با دستورات و خواستههای آنان است؛ اما در جایی که خواستۀ آنان در تضاد و مخالفت با دستورات و اعمال دینی باشد باید گفت؛ وظایف و دستورات شرع به پنج دسته تقسیم میشوند:
- واجبات دینی(فرائض دینی): که انجام آنها لازم و ترک آنها حرام است. در این موارد اگر پدر و مادر با هم یا یکی از آنها فرزند را از انجام چنین دستوراتی منع کنند، اطاعت آنان بر فرزند واجب نیست.
- محرمات(کارهای حرام): که انجام آنها حرام(ممنوع) و ترک آنها لازم است. در این موارد نیز اگر پدر و مادر با هم یا یکی از آنها، فرزند خود را وادار به انجام چنین دستوراتی کنند، اطاعت آنان بر فرزند واجب نیست.
امام علی(ع) در این زمینه میفرماید: "اطاعت از مخلوق (هر کس که باشد) در انجام معصیت الهی پذیرفتنی نیست".[3]
"حق پدر آن است که فرزند در هر چیزی جز معصیت خداوند، از او پیروی کند".[4]
امام رضا(ع) نیز فرمود: "نیکی به پدر و مادر واجب است، اگر چه مشرک باشند، ولی اگر امر به معصیت خداوند کردند، نباید از آنان اطاعت شود".[5]
- مستحبات: احکام و دستوراتی هستند که انجام آنها نیکو است؛ اما لازم نیستند و ترک آنها هم نیکو نیست، در عین حال حرام هم نیستتند. در این موارد، اگر پدر و مادر با هم، یا یکی از آنها فرزند را از انجام چنین دستوراتی منع کنند و یا او را به انجامش امر کنند، اطاعت آنها بر فرزند واجب است؛ لذا فقیهان فرمودهاند: "اگر پدر و مادر فرزندشان را از روزه مستحبى نهی کنند، احتیاط واجب آن است که روزه نگیرد. همچنین اگر روزۀ مستحبی فرزند موجب اذیت پدر و مادر شود، باید ترک شود و اگر روزه گرفت باید افطار کند".[6]
همچنین فرمودهاند:" اگر پدر یا مادر به فرزند خود امر کنند که نماز را به جماعت بخواند؛ چون اطاعت پدر و مادر واجب است، بنابر احتیاط واجب باید نماز را به جماعت بخواند و قصد استحباب نماید".[7]
- مکروهات: مکروهات دستوراتی است که انجام آنها نیکو نیست؛ اما حرام هم نیست؛ و ترک آنها نیکو است؛ اما واجب نیست. در این موارد نیز اگر پدر و مادر با هم یا یکی از آنها، فرزند را از انجام چنین دستوراتی منع کنند و یا او را به انجامش امر کنند، اطاعت آنان بر فرزند واجب است.
- مباحات: مباحات کارهایی است که انجام و ترک آنها از نظر شرع یکسان است و اسلام انتخاب انجام و یا ترک آنها را به انسانها واگذار نموده است. در این موارد نیز اگر پدر و مادر با هم، یا یکی از آنها، فرزند را از انجام چنین دستوراتی منع کنند و یا او را به انجامش امر کنند، اطاعت آنان بر فرزند واجب است.
بر این اساس باید گفت؛ در مواردی که پدر و مادر آگاهانه یا ناآگاهانه فرزند خود را از انجام واجبات دینی(فرائض دینی) منع کنند و یا او را بر انجام کاری که معصیت و خلاف شرع(حرام) است، امر کنند. اطاعت از آنان واجب نیست. و اگر فرزند توانایی دارد[8] باید در این موارد با آنان مخالفت کرده و واجبات دینی خود را انجام دهد و کارهای معصیت و خلاف شرع را ترک کند. و اگر توانایی مخالفت با آنان را ندارد و مجبور به ارتکاب حرام و یا ترک واجب شود،[9] گناه آن متوجه کسی (پدر و مادری) است که او را به گناه وادار کرده، و عقوبت این کار بستگی به نوع واجبی دارد که ترک شده یا گناهی که فرزند انجام داده است.
با این همه، از آنجا که پدر و مادر حق بزرگی بر گردن انسان دارند، و خداوند نیکی به والدین را به صورت کلی توصیه فرموده است -خواه مؤمن باشند، خواه کافر- ضمن رعایت احترام و احسان به والدین باید پیوسته، از درگاه خداوند، هدایت، رحمت و غفران الهی را برای آنان طلب نمائیم و از طریق محبت، آنان را با خویش همراه سازیم.
.[1] طباطبائی، سیذ محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ج 13، ص 79، ذیل آیه 23 سوره اسراء، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ پنجم، 1417ق.
[2]. انعام، 151. همچنین امام باقر(ع) فرمود: "به والدین بر و نیکی کنید چه فاجر باشد و چه نیکوکار". مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، ج 71، ص 56، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ دوم، 1403ق.
[3]. «لا طاعة لمخلوق فی معصیة الخالق»؛ سید رضی، محمد بن حسین، نهج البلاغة، محقق، صبحی صالح، ص 500، قم، هجرت، چاپ اول، 1414ق.
[4]. «اِنَّ لِلْوالِدِ عَلَی الْوَلَدِ حَقّاً … فَحَقُّ الْوالِدِ اَنْ یُطیعَهُ فی کُلِّ شَیْءٍ اِلّا فی مَعْصِیَةِ اللهِ». همان، ص 546.
[5]. بحار الانوار، ج 71، ص 72.
[6]. توضیح المسائل (المحشى للإمام الخمینی)، ج 1، ص 966، مسئله 1741.
[7]. همان، ص 769، مسئله 1406.
[8]. مثلا با تقیه یا توریه کردن و انجام واجبات دینی در خفا و پنهانی و... .
[9]. این فرض به ندرت اتفاق میافتد.
