برای روشن شدن پاسخ، توضیح چند نکته ضروری است:

1. «خلیفه» و «خلافت»، از ریشه‌ی «خلف» به معنای پشت سر، گرفته شده، و به معنای جانشینی است. جانشینی گاه در امور حسی است، مانند «و او کسی است که شب و روز را جانشین یکدیگر قرار داد».[1] گاه در امور اعتباری است، نظیر «ای داوود ما تو را در زمین جانشین قرار دادیم؛ پس بین مردم به حق قضاوت کن».[2] و گاه در امور حقیقی، مانند خلافت حضرت آدم(ع) که در آیۀ 30 بقره مطرح شده است.[3]
2. خداوند، استعداد خلیفه شدن خود را با دمیدن روح خود در انسان به ودیعت نهاد؛ چنان‌که از آیۀ «و نفخت فیه من روحی»،[4] استفاده می‌شود. به علاوه در آیۀ «... إِنِّی جاعِلٌ فِی الْأَرْضِ خَلیفَةً...».[5] صریحاً از خلافت «آدم» سخن به میان آمده است.

البته از آن‌جا که اولاً: در آن آیه جعل خلافت به صورت جملۀ اسمیه بیان شده، و جملۀ اسمیه دال بر استمرار جعل خلافت است، پس خلافت منحصر در حضرت آدم(ع) نیست. ثانیاً: جملۀ «أ تجعل فیها من یفسد فیها و یسفک الدماء»، حاکی از آن است که خلافت منحصر در حضرت آدم نیست؛ زیرا اگر سخن از خلافت حضرت آدم بود و بس، با توجه به این نکته که حضرت آدم(ع) معصوم است و فساد و خونریزی نمی‌کند، جا داشت خداوند به فرشتگان بگوید: آدم فساد و خونریزی نمی‌کند.

اما از آن‌جا که از یک‌سو محور و مدار خلافت الهی علم به اسماء است، و از سوی دیگر، آگاهی به اسمای الهی نیازمند استقامت در مسیر بندگی است، و  همۀ انسان‌ها استقامت در مسیر بندگی ندارند، در نتیجه مقام خلافت الهی در همۀ انسان‌ها تحقق و فعلیت ندارد. چگونه ممکن است مقامی که فرشتگان شایستۀ آن نبودند در اختیار بزرگ‌ترین جنایت‌کاران عالم قرار گیرد؟[6]

البته از آن‌رو که علم، دارای مراتب و درجات است، خلافت هم درجات دارد و هر کس به هر اندازه که مظهر اسمای الهی باشد، به همان اندازه سهمی از خلافت الهی دارد.

بر اساس آیات قرآن و روایات، کامل‌ترین مصداق خلیفة الله، چهارده معصوم(ع) هستند. بعد از چهارده معصوم و پیامبران(ع)، عرفای الهی و برخی از انسان‌های وارسته و متدین و دارای علم و عمل صالح نیز به اندازۀ علم و دریافت اسمای الهی، در مرتبۀ پایین‌تر از پیامبران، مصداق خلیفة الله هستند.[7]

اما در مورد این‌که آیا از مقام خلیفة اللهی مقامی بالاتر وجود دارد یا خیر، باید گفت: با تحلیل واژۀ خلیفة الله می‌توان گفت مقامی بالاتر از خلافت الهی قابل تصور نیست؛ زیرا خلیفه به معنای جانشین، و واژۀ مقدس الله، اسمی است که اشاره به تمام صفات خداوند دارد. و به تعبیر فنی مستجمع جمیع صفات است. نتیجه این‌که خلیفة الله به معنای جانشینی در تمام صفات کمال است، پس مقامی بالاتر از آن قابل تصور نیست.

[1]. فرقان، 62.

[2]. صاد، 26.

[3]. رجبی، محمود، انسان شناسی، ص 151.

[4]. «و از روح خودم در او دمیدم». حجر، 29.

[5]. «وَ إِذْ قالَ رَبُّکَ لِلْمَلائِکَةِ إِنِّی جاعِلٌ فِی الْأَرْضِ خَلیفَةً قالُوا أَ تَجْعَلُ فیها مَنْ یفْسِدُ فیها وَ یسْفِکُ الدِّماءَ وَ نَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِکَ وَ نُقَدِّسُ لَکَ قالَ إِنِّی أَعْلَمُ ما لا تَعْلَمُون»‏. بقره، 30.

[6]. انسان شناسی، با کمی تغییرات، ص 153-154.

[7]. اقتباس از سؤال 1984 (سایت: 2023) (مصداق خلیفةالله از دیدگاه قرآن).