با مراجعه به تفاسیر و روایات مشاهده می‌شود که درباره‌ی «سبع مثانی» اختلاف نظر وجود دارد. برخی برآنند که منظور از آن خود قرآن و آیات آن است. نیز گفته شد؛ منظور سوره‌ی حمد است، یا از آن جهت که دوبار نازل شد، و یا از آن‌رو که در نماز دوبار قرائت می‌شود. عده‌‌ای هم گفته‌‌اند مراد از سبع مثانی سوره‌‌های طولانی اول قرآن است. وجه نام‌گذاری آن به جهت تکرار اخبار و عبرت‌‌های تاریخی است.[1]

اما حق آن است که روایات فراوانی از طریق شیعه و اهل‌سنت، از پیامبر اسلام(ص)، امام علی و امام صادق‌(ع) وجود دارد که منظور از سبع مثانی سوره‌ی فاتحه است. این سوره؛ علاوه بر سبع مثانی به نام‌های دیگری؛ نظیر «أم الکتاب»، «أم القرآن»، «قرآن عظیم»، «شافیه»، «وافیه»، «رقیه»،‌ «کنز» و «اساس» هم معروف است.[2] خدای متعال می‌فرماید: «ما سبع مثانی و قرآن عظیم را به تو دادیم».[3]

از امام صادق(ع) نقل شده است: «همانا [سوره حمد] به مثانی نامیده شد؛‌ چون‌که در دو رکعت دوبار قرائت می‌شود».[4]

سعید بن جبیر می‌گوید: از ابن عباس درباره‌ی «سبع مثانی» سؤال کردم، وی در جواب گفت: «سبع مثانی "أمّ القرآن" است. مراد از سبع، هفت آیه در [سوره حمد] است و معنای مثانی تکرار سوره‌ی حمد در هر رکعت است و این هم مختص همین سوره است، نه سوره‌‌های دیگر قرآن».[5]

صاحب تفسیر الکاشف احتمال دیگری بر این مسئله اضافه کرده و گفته است: یا از آن جهت است که در این سوره، بین ذکر ربوبیت و عبودیت جمع شده است.[6]

علامه طباطبائی در المیزان فی تفسیر القرآن به مسئله‌ی مهمی در این موضوع اشاره کرده و می‌گوید: «سبع مثانی» یکی از اسمای سوره‌ی حمد است. بنابر آنچه را که در بسیاری از روایات از پیامبر(ص) و ائمه(ع) نقل شده، سبع مثانی به سوره‌ی حمد تفسیر شده است. پس وجهی برای سخن آنان که گفته‌‌اند: سبع مثانی هفت سوره‌ی طولانی اوایل قرآن است، یا هفت سوره‌‌ای است که با «حا، میم» شروع می‌شود و یا هفت کتابی است که بر پیامبران نازل شده است،‌ نمی‌ماند؛ چراکه دلیل از قرآن و روایات بر این گفته‌‌ها وجود ندارد.[7] وی در عین حال می‌گوید: کلمه‌ی مثانی صفت تمام قرآن است و خود به خود شامل سوره‌ی فاتحه هم می‌شود.

در این‌که منظور از «من المثانی» چیست؟ آیا «من» برای تبعیض است،‌ یا برای تبیین، همچنین در کیفیت اشتقاق واژه‌ی «مثانی» و علت نام‌گذاری آن، میان مفسران اختلاف زیادی وجود دارد.

آنچه سزاوار است گفته شود -و خدا داناتر است- این است که حرف «من» براى تبعیض است؛ زیرا خداى سبحان در جاى دیگر، همه‌ی آیات قرآنى را به مثانى خوانده و فرموده است: «کِتاباً مُتَشابِهاً مَثانِیَ تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِینَ یَخْشَوْنَ رَبَّهُم‏».[8] و آیات سوره‌ی حمد از جمله آن است. پس سوره‌ی حمد بعضی از مثانی است، نه تمام آن.[9]

صاحب تفسیر من وحی القرآن علاوه بر وجوه ذکر شده در نام‌گذاری سوره‌ی حمد به سبع مثانی، وجه دیگری ذکر کرده و می‌گوید: سوره‌ی حمد را از آن جهت سبع مثانی می‌گویند که معانی آن در آیات قرآن تکرار شده است.[10]

صاحب تفسیر نمونه در تفسیر آیه‌ی «و لقد آتیناک سبعاً من المثانی و القرآن العظیم»، می‌گوید: چنان‌که معلوم است، سبع همان عدد 7 و مثانی عدد 2 است. بدین جهت؛ اکثر مفسران گفته‌اند سبع من المثانی کنایه از سوره‌ی حمد است و روایات هم به همین معنا اشاره دارند.

فلسفه‌‌اش این است که سوره‌ی حمد از هفت آیه تشکیل شده، و به جهت اهمیت و عظمت مطالبش دوبار بر پیامبر(ص) نازل شده است. یا این‌که مرکب از دو قسمت است؛ نصف این سوره حمد و ثنای خدای متعال و نصف دیگرش دعا و عبادت است.[11] و یا به دلیل آن است که در هر نماز دو مرتبه قرائت می‌شود.

برخی از مفسران احتمال داده‌‌اند؛ سبع اشاره به هفت سوره‌ی طولانی ابتدای قرآن است و مثانی کنایه از خود قرآن است؛ چرا که قرآن دوبار بر پیامبر گرامی اسلام(ص) نازل شد؛ یک‌بار به صورت کامل و دفعی و بار دیگر به صورت تدریجی برحسب حوادث و احتیاجات زمان نازل شده است. بنابراین، معنای سبع المثانی هفت سوره از سوره‌های مهم قرآن است. دلیل این گروه آیه‌ی 23 سوره‌ی زمر است که در آن خداوند می‌فرماید: «خدا قرآن را فرستاد که بهترین حدیث است. کتابی است که آیاتش در کمال فصاحت [و اعجاز] با هم متشابه است؛ یعنی دو مرتبه بر پیامبر(ص)‌ نازل شده است.

به نظر می‌رسد تفسیر اول به واقع نزدیک‌تر باشد. به‌ویژه این‌که؛ روایات اهل‌بیت(ع) اشعار دارد که سبع مثانی همان سوره‌ی حمد است.

راغب اصفهانی در المفردات می‌گوید: کلمه‌ی مثانی بر قرآن اطلاق شده است،‌ به جهت تکرار آیاتش. این تکرار همان چیزی است که آن‌را از دست‌بُرد تحریف حفط کرده و می‌کند.[12] علاوه بر این؛ حقایق قرآن در هر دوره و زمانی به شکل جدید تجلی پیدا می‌کند، لذا سزاوار است که به مثانی توصیف شود.

به هر حال؛ ذکر عبارت «قرآن عظیم» بعد از ذکر سوره‌ی حمد، با توجه به این‌که سوره‌ی حمد جزو قرآن است،‌ دلیل دیگری بر اهمیت و عظمت این سوره‌ی مبارکه است. در ادبیات عرب و غیر عرب، فراوان «جزء» در مقابل «کل» ذکر می‌شود، و این به جهت اهمیت آن «جزء» است.[13]

[1]. سبزواری نجفی، محمد بن حبیب الله، ارشاد الاذهان الی تفسیر القرآن، ص 271، بیروت، دار التعارف للمطبوعات، چاپ اول، 1419ق.

[2]. ابن کثیر دمشقی، اسماعیل بن عمرو، تفسیر القرآن العظیم، تحقیق، شمس الدین، محمد حسین، ج 1، ص 18، دار الکتب العلمیة، منشورات محمدعلی بیضون، بیروت، چاپ اول، 1419ق؛ شریف لاهیجی، محمد بن علی، تفسیر شریف لاهیجی، تحقیق، حسینی ارموی (محدث)، میر جلال الدین، مقدمه‏ ج ‏4، ص 5، تهران، دفتر نشر داد، چاپ اول، 1373ش.

[3]. حجر، 87.

[4]. بلاغی نجفی، محمد جواد، آلاء الرحمن فی تفسیر القرآن، ج 1، ص 50، قم، بنیاد بعثت، چاپ اول، 1420ق.

[5]. جصاص، احمد بن علی، احکام القرآن، تحقیق، قمحاوی، محمد صادق، ج 1، ص 28، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1405ق.

[6]. مغنیه، محمد جواد، تفسیر الکاشف، ج 1، ص 32، تهران، دار الکتب الإسلامیة، تهران، چاپ اول، 1424ق.

[7]. طباطبائی، سید محمد حسین‏، المیزان فی تفسیر القرآن، ج 12، ص 191، قم، دفتر انتشارات اسلامی‏، چاپ پنجم‏، 1417ق.

[8]. زمر، 23.

[9]. المیزان فی تفسیر القرآن، ج 12، ص 191.

[10]. ر. ک: فضل الله، سید محمد حسین، تفسیر من وحی القرآن، ج 13، ص 176، بیروت، دار الملاک للطباعة و النشر، چاپ دوم، 1419ق.

[11]. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، مقدمه، بلاغی‏، محمد جواد، ج 6، ص 530، تهران، ناصر خسرو، چاپ سوم، 1372ش.

[12]. راغب اصفهانی، حسین بن محمد، المفردات فی غریب القرآن، تحقیق، داودی، صفوان عدنان، ص 179، دمشق، بیروت، دارالقلم‏، الدار الشامیة، چاپ اول، 1412ق.

[13]. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج 11، ص 130، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ اول، 1374ش.