‏‏انسان گاه به دلیل اعتقاد نادرست و گاه به دلیل رفتار گناه‌آلود و اخلاق ناپسند مستحق دوزخ خواهد بود و به صورت دوجانبه هم اعتقاد نادرست می‌تواند زمینه را برای اخلاق و رفتار نادرست فراهم نموده و هم اخلاق و رفتار نادرست به تدریج اعتقاد انسان را خدشه‌دار نماید و طبیعی است که ارزش اعتقاد بالاتر از ارزش عمل است.

در همین راستا برخی عرفا بر این باورند که جهنم نیز به لحاظ اعمال، اخلاق و اعتقاد نیز دارای مراتب است؛[1] یعنی علاوه بر مراتبی که به لحاظ اعمال برای جهنم بیان می‌شود،[2] به لحاظ اخلاق و اعتقاد نیز می‌‌توان مراتبی برای جهنم بیان کرد.

جهنّم اعمال‏

در این نگاه، جهنم اعمال سردترین و آسان‌ترین مرتبه‌ی جهنم است:

«آنچه تاکنون از هر کس شنیدی جهنم اعمال تو است که در آن‌جا‏‎ ‎‏حاضر می‌بینی که خدای تعالی می‌فرماید: «‏‏وَ وَجَدُوا ما عَمِلُوا حاضِرا».[3]‏ ‎‏یعنی «آنچه را مرتکب شده بودند، حاضر یافتند». این‌جا مال یتیم خوردی‏‎ ‎‏لذت بردی، خدا می‌داند آن صورتی که در آن عالَم از آن در جهنم‏‎ ‎‏می‌بینی و آن ذلتی که در آن‌جا نصیب تو است چیست؟ این‌جا بد‏‎ ‎‏گفتی به مردم، قلب مردم را سوزاندی، این سوزش قلب عباد خدا‏‎ ‎‏را خدا می‌داند در آن دنیا چه عذابی دارد؛ وقتی که دیدی‏‎ ‎‏می‌فهمی چه عذابی خودت برای خودت تهیه کردی. وقتی غیبت‏‎ ‎‏کردی، صورت ملکوتی او برای تو تهیه شد، به تو ردّ می‌شود؛ با او‏‎ ‎‏محشوری و عذاب آن‌را خواهی چشید. اینها جهنم اعمال است که‏‎ ‎‏جهنم سهل و آسان و سرد و گوارا و مال کسانی است که اهل‏‎ ‎‏معصیت هستند».[4]

 ‏‏جهنّم اخلاق‏

در مرحله بعدی جهنم اخلاق، جهنمی است که انسان در اثر اخلاق ناپسند دچار آن می‌شود؛ یعنی منشأ جهنّم اخلاق، آلودگی باطنی است؛ رذایل اخلاقی از قبیل‏‎ ‎‏‏ملکه طمع، حرص، جحود، جدال، شهوت، حب مال و جاه و دنیا و‏‎ ‎‏سایر ملکات پست، در واقع جهنمی برای دارندگان این صفات است؛ جهنم اخلاق بالاتر و سوزنده‌تر از جهنّم اعمال‎‎‏ است که شدت گرفتاری آن‌را نمی‌توان تصور کرد.[5]

‏‏ ‏‏‏جهنّم عقاید‏

‏‏جهنم عقاید، جهنمی است که در اثر اعتقادات باطل، یعنی کفر و شرک، شخص دچار آن می‌گردد:

«خدا نکند عاقبت معاصى منتهی به ملکات و اخلاق ظلمانی‏‎ ‎‏زشت شود، و آنها منتهی شود به رفتن ایمان و مردن انسان با حال کفر،‏‎ ‎‏که جهنم کافر و جهنم عقاید باطله از آن دو جهنم به مراتب سخت‌‌تر‏‎ ‎‏و سوزان‌تر و ظلمانی‌تر است».[6]

بدیهی است که مقصود این سخن آن است که انسان در اثر کوتاهی در تحصیل عقاید درست و یا در اثر رفتار و اخلاق نادرست، معتقد به امور باطل و خلاف حقیقت گردد.[7]

تقسیم‌بندی دوزخ به جهنم اعمال و جهنم اعتقادات با این آیه نیز سازگار است که در آن خداوند می‌فرماید:

«إِنَّ اللَّهَ لَا یَغْفِرُ أَنْ یُشْرَکَ بِهِ وَیَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِکَ لِمَنْ یَشَاءُ».

گفتنی است که جهنم اعمال قابل چشم‌پوشی و عفو است؛ اما در جهنم اعتقادات نمی‌توان امیدی به عفو و بخشش داشت.

[1]. ر. ک: امام خمینی، سید روح الله، معاد از دیدگاه امام خمینی، ص 373، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، چاپ هفتم، 1382ش؛ امام خمینی، آداب الصلاة، مقرر، مرتضوى لنگرودى‏، سید محمد حسن، ص 57، قم، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی‏، چاپ هفتم، 1370ش.

[2]. ر. ک: «طبقات جهنم»، 18675.

[3]. کهف، 49.

[4]. معاد از دیدگاه امام خمینی، ص 373.

[5]. ر. ک: همان.

[6]. همان، ص 374.

[7]. ر. ک: «قاصرین و نجات از جهنم»، 323؛ «جهنم و غیر مسلمانان»، 47.