جستجوی پیشرفته
بازدید
667
آخرین بروزرسانی: 1402/10/06
خلاصه پرسش
مراد از «ذکر نام پروردگار» در آیه 8 سوره مزمل چیست؟ و آیا ذکر پروردگار با ذکر نام او متفاوت است؟
پرسش
با سلام؛ در آیه 8 سوره مزمل منظور از «واذکر اسم ربّک ــ نام پروردگارت را یاد کن»، دقیقا چه عملی است؟ آیا تنها به یاد خدا بودن است و یا مصادیق دیگری هم دارد؟
پاسخ اجمالی

در محاورات عرفی و عقلایی در احترام‌گزاری به بزرگان، ادب اقتضا می‌کند که خود شخص مستقیم مخاطب قرار نگیرد؛ بلکه مثلا بگویند به نام نامی فلان کس. در ادبیات عرب به چنین نوعی از سخن‌گفتن، «تجرید» می‌گویند؛ یعنی از یک حقیقت، چیزی را بیرون کشیدن و جدا کردن و خود را با او طرف کردن، نه با خود آن حقیقت طرف شدن. مانند آن‌که به جای خطاب به خود شخص می‌گویند آستانه، پیشگاه، و... .

اما در مورد جایگاه «اسم خدا» یا «نام خدا» و تفاوت آن با «ذات خدا» گفته شده است:

وساطت اسم در مورد خدای متعال به دلیل نقش و ویژگی‌های است که اسم می‌تواند ایفا کند.

بر این اساس، اگر در «بسم الله» اسم واسطه شده و مستقیم گفته نشد «بالله»؛ برای آن است که کمک گرفتن از ذات خداوند بدون اسمای الهی امکان ندارد؛[1] زیرا هرچند تمام عالم آفریده خدا و تجلیات او است؛ اما بدون واسطه نیستند؛ بلکه هر یک از وجودات عالم، تجلیات یکی از صفات خداوند هستند.

به عنوان نمونه بهشت و جهنم هر دو مخلوق خدا هستند، ولی هر دوی اینها از یک کانال موجود نمی‌شوند. بهشت مظهر رحیمیت و جهنم مظهر قهاریت خدای متعال است. بنابر این، اگر چه همه موجودات به ذات برمی‌گردند، ولی بازگشت آنها به ذات مستقیم نیست؛ بلکه از طریق یکی از صفات و اسما است؛ از این‌رو در «بسم الله الرحمن الرحیم»، «بسم الله» آمد، نه «بالله». یعنی خداوند هر کاری را که می‌خواهد انجام دهد از مسیر یکی از اسما و صفات خودش انجام می‌دهد.

با توجه به آنچه گفته شد، یکی از نکات بیان کننده جایگاه «اسم» خداوند در معارف الهی، این است که در قرآن کریم علاوه بر تقدیس و تسبیح ذات حق، اسم خداوند نیز مورد تقدیس و تسبح قرار گرفته است، مانند:

«سَبِّحِ اسْمَ رَبِّکَ الْأَعْلَى»؛[2]منزّه شمار نام پروردگار بلند مرتبه‌ات را.[3]

اما در آیه 8 سوره مزمل خدای متعال خطاب به پیامبر(ص) می‌فرماید: «وَاذْکُرِ اسْمَ رَبِّکَ ...»؛

«ذکر اسم رب» و یا «به یاد نام پروردگار بودن» که در این آیه به آن توصیه شده، می‌تواند با روش‌های گوناگونی رخ دهد؛ از این‌رو شامل هر مصداقی خواهد شد که انسان را به یاد خدا می‌اندازد. با این وجود، مفسران ذیل این آیه، احتمالاتی را مطرح کرده‌اند که برخی از آنها عبارت است از:

  1. این آیه در صدد آن است که مصادیق «به یاد خدا بودن» را گسترش دهد؛ زیرا در آیه‌های ششم و هفتم این سوره، پیامبر اسلام(ص) تنها به نماز شب سفارش ‏شده بود؛ اما این آیه، حضرتشان را به مطلق ذکر فرامی‌خواند که مراد از آن، استمرار و مداومت به یاد خدا بودن در طول شبانه و روز و به هر نحو ممکن است که شامل تسبیح، تحمید، نماز، قرائت قرآن، تفکر در آفرینش و ... خواهد بود.

در همین زمینه گفته شده است که «ذکر» در این آیه به معنای «مداومت در ذکر» است؛ زیرا رسول خدا(ص) هرگز خدا را از یاد نبرده بود، تا آیه بخواهد او را به یاد خدا بیندازد، پس ناگزیر باید گفت منظور دوام ذکر است. البته مراد از مداومت، مداومت عرفى است نه حقیقى؛ چون -دست کم برای انسان‌های عادی- دائما به یاد خدا بودن امکان ندارد.[4]

  1. برخی اما معتقدند، این آیه نیز مانند آیات گذشته، توصیه‌ای به نماز شب بوده؛ لذا به منزله عطف تفسیرى براى آیه «وَ رَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتِیلًا» در نظر گرفته می‌شود. با این تفسیر، مراد از «ذکر اسم رب» در این آیه آن است که همراه با ذکر زبانى در نماز شب، یاد خدا را نیز در قلب خود داشته باشیم.[5]
  2. بر اساس تفسیری دیگر، معنای آیه آن است که در شروع قرائت خود بگو: «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ».[6] زیرا گفتن «بسم الله» در ابتدای قرائت، تو را به پروردگارت رسانده و از ما سواى آن منقطع می‌کند.[7]
  3. برخی نیز منظور از «اسم رب» در این آیه را اسمای حسنای الهی می‌دانند.[8]

یعنی در ذکرها و دعاهایت، از اسم‌های گوناگون خداوند غافل مشو؛ زیرا خداوند می‌خواهد که علاوه بر یاد او، به یاد اسمای حسنایش هم باشی و با آن نام‌ها خدا را بخوانی: «وَلِلَّهِ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَى فَادْعُوهُ بِهَا».

بر اساس این تفسیر، آیه مورد پرسش که «به یاد نام خدا بودن» را سفارش نموده، با آیاتی مانند «وَاذْکُرْ رَبَّکَ» که تنها «به یاد خدا بودن» را توصیه می‌کند، اندکی متفاوت است و بیانگر آن خواهد بود که هنگام دعا و ارتباط با خداوند، نباید از یادآوری اسمای حسنای خداوند نیز غافل شویم و تنها به «یا الله» بسنده کنیم؛ بلکه حسب مورد، «یا غفار»، «یا رزاق»، «یا شافی» و ... را نیز به دعاهایمان بیفزاییم.

  1. البته این احتمال هم وجود دارد که «اذکر ربک» و «اذکر اسم ربک» هر دو به یک معنا -اما با تعابیر مختلف- باشند، همان‌گونه که اگر از رفیقی بخواهیم تا ما را از دعا فراموش نکند، به او می‌گوییم: هنگام دعایت «ما را از قلم نینداز» و یا «نام ما را از قلم نینداز» و این هر دو به یک معنا است و تنها تغییر و تفنن در عبارت رخ داده است.

[1]. ر. ک: طباطبائی، سید محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ج 1، ص 17، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ پنجم، 1417ق؛ المیزان فی تفسیر القرآن، ترجمه، موسوی همدانی، سید محمد باقر، ج 1، ص 27- 28، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ پنجم، 1374ش.

[2]. اعلی، 1.

[3]. ر. ک: گرامی، محمد علی، نگارش، فاضلی، اصغر، تفسیر سوره حمد، ص 41 -44، قم، وثوق، چاپ اول، 1401ش.

[4]. ر. ک: آلوسی، سید محمود، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم، تحقیق، عطیة، علی عبدالباری، ج ‏15، ص 11، بیروت، دارالکتب العلمیة، چاپ اول، 1415ق؛ ‏زمخشری، محمود، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل، ج ‏4، ص 639، بیروت، دار الکتاب العربی، چاپ سوم، 1407ق؛ بیضاوی، عبدالله بن عمر، انوار التنزیل و اسرار التأویل، تحقیق، المرعشلی‏، محمد عبد الرحمن، ج ‏5، ص 25، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ اول، 1418ق.

[5]. طباطبائی، سید محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ج ‏20، ص 64، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ پنجم، 1417ق.

[6]. شیخ طوسی، محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، مقدمه، تهرانی، آقا بزرگ، محقق، قصیرعاملی، احمد، ج ‏10، ص 164، بیروت، دار احیاء التراث العربی، بی‌تا؛ سیوطی، جلال الدین، تفسیر الجلالین، ص 577، بیروت، مؤسسة النور للمطبوعات، چاپ اول، 1416ق.

[7]. ر. ک: طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، مقدمه، بلاغی‏، محمد جواد، ج‏10، ص 571، تهران، ناصر خسرو، چاپ سوم، 1372ش.

[8]. قرطبی، محمد بن احمد، الجامع لأحکام القرآن، ج ‏20، ص 43، تهران، ناصر خسرو، چاپ اول، 1364ش؛ رشیدالدین میبدی، احمد بن ابی سعد، کشف الأسرار و عدة الأبرار، تحقیق، حکمت‏، علی اصغر، ج ‏10، ص 26، تهران، امیر کبیر، چاپ پنجم، 1371ش.

نظرات
تعداد نظر 0
لطفا مقدار را وارد نمایید
مثال : Yourname@YourDomane.ext
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید

طبقه بندی موضوعی

پرسش های اتفاقی

پربازدیدترین ها

  • تعداد فرزندان حضرت علی (ع)، و نام ایشان و نام مادران آنان چه بوده است؟
    755424 معصومین 1387/06/05
    شیخ مفید در کتاب ارشاد تعداد آنها را 27 تن از دختر و پسر دانسته و پس از آن گفته است: عده‏ای از علمای شیعه گویند که فاطمه پس از وفات پیامبر (ص) جنینی که پیامبر او را محسن نامیده بود سقط کرد. بنابر قول این عده، فرزندان آن حضرت ...
  • معنای ذکر «لا حول ولا قوه الا بالله العلی العظیم» چیست و این ذکر چه آثار و برکاتی دارد؟
    734951 حدیث 1396/06/14
    «لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ الْعَلِیِّ الْعَظِیمِ»؛ یعنی هیچ نیرو و توانى جز از سوى خداوند بلندمرتبه و بزرگ نیست‏. واژه «حول» در لغت به معنای حرکت و جنبش،[1] و «قوّة» به معنای استطاعت و توانایی است.[2] بنابر ...
  • آیا خداوند به نفرینی که از دل شکسته باشد، توجه می کند؟ یا فقط دعاهای مثبت را اجابت می کند؟
    648314 Practical 1390/07/12
    نفرین در آموزه های دینی ما مسئله ای شناخته شده است، چنان که در آیات و روایات آمده است: "بریده باد هر دو دست ابو لهب"؛ "از نفرین مظلوم بترسید که نفرین مظلوم به آسمان می رود". و... . منتها همان گونه که دعا برای استجابت، نیازمند شرایط است، ...
  • حکم زنا با زن شوهردار چیست؟
    645459 Laws and Jurisprudence 1387/05/23
    زنا خصوصا با زن شوهر دار یکی از گناهان بسیار زشت و بزرگ به شمار می آید ولی بزرگی خداوند و وسعت مهربانی او به حدی است، که اگر گنهکاری که مرتکب چنین عمل زشت و شنیعی شده واقعا از کردۀ خود پشیمان باشد و تصمیم جدی ...
  • عقیقه و احکام و شرایط آن چیست؟
    640660 Practical 1391/02/11
    عقیقه عبارت است از: کشتن گوسفند یا هر حیوانی که صلاحیّت قربانی کردن داشته باشد، در روز هفتم ولادت فرزند، جهت حفظ فرزند از بلاها. پرداخت قیمت آن کفایت از عقیقه نمی‌کند. بهتر است عقیقه و فرزندی که برایش عقیقه می‌شود، از حیث جنسیت مساوی باشند، ولی ...
  • آیا کاشت ناخن مانع غسل و وضو است؟
    579425 Laws and Jurisprudence 1387/12/04
    در غسل و وضو، باید آب به اعضای بدن برسد و ایجاد مانعی در بدن که رفع آن مشکل یا غیر ممکن است، جایز نیست، مگر در صورتی که ضرورتی آن را اقتضا کند و یا غرض عقلائی مشروعی در این امر وجود داشته باشد.در هر حال، اگر مانعی ...
  • فضیلت و آداب و شرایط نماز جمعه چیست؟ و به چه صورت خوانده می‌شود؟
    576981 نماز جمعه 1389/09/10
    در مورد جایگاه و فضیلتش نماز جمعه همین بس که سوره‌ای از قرآن به نامش می‌باشد.نماز جمعه یک از عباداتی است که به جماعت خوانده می‌شود. این نماز دو خطبه دارد که با حمد و ثنای الهی شروع می‌شود و امام جمعه در این خطبه‌ها باید مردم را به تقوای ...
  • اصول و فروع دین را نام برده و مختصراً توضیح دهید؟
    559740 Laws and Jurisprudence 1387/09/23
     دسته بندی اصول دین و فروع دین به این شکلی که در میان ما متداول است از احادیث و روایات ائمه (ع) اخذ نشده است؛ بلکه دانشمندان علوم دینی معارف دینی را به این صورت دسته بندی کردند. تاریخ بحث ها در باره به نیمه دوم قرن اول هجری باز ...
  • آیا ارتباط انسان با جن ممکن است؟
    559560 جن 1386/02/01
    قرآن مجید وجود جن را تصدیق کرده و ویژگی‌‏های زیر را برای او برمی‌شمارد:جن موجودی است که از آتش آفریده شد، بر خلاف انسان که از خاک آفریده شده است.[1]دارای علم، ادراک، تشخیص حق از باطل و قدرت منطق و استدلال ...
  • می خواهم دعا کنم همسرم در زندگی مطیع من باشد آیا در این زمینه دعایی از اهل بیت (ع) به ما رسیده است؟
    548885 Practical 1389/02/22
    دعاها، لازم نیست حتماً به زبان عربى خوانده شوند؛ هرچند به عربی بهتر است، حتى دعا در نماز به زبان فارسى جایز است.نکته مهم تر این که انسان باید شرایط دیگر تأثیر گذاری دعا ...