«مضجع»، از ریشه «ض ج ع» در لغت به معنای بستر، خواب‌گاه، محل استراحت، قبر و قتل‌گاه است.^[1]

«مضاجع» نیز جمع «مضجع» بوده و می‌تواند دارای هر کدام از معانی یاد شده باشد که با شواهد پیرامونی می‌توان به معنای دقیق آن دست یافت.

گفتنی است قرآن کریم تنها سه‌بار و در قالب «مضاجع» از ریشه «ض ج ع» بهره جسته است:

1. «قُلْ لَوْ کُنْتُمْ فِی بُیُوتِکُمْ لَبَرَزَ الَّذِینَ کُتِبَ عَلَیْهِمُ الْقَتْلُ إِلى‏ مَضاجِعِهِمْ»؛[2] بگو اى پیامبر، حتی اگر در خانه‌‏هاى خود هم بودید(و روانه نبرد نمی‌شدید)، باز آنهایی ‌که در قضای الهی، سرنوشتشان کشته شدن بود، با پاهای خود از خانه به سوی قتل‌گاه می‌شتافتند!
2. «تَتَجافى‏ جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضاجِعِ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ خَوْفاً وَ طَمَعاً»؛[3] پهلوهای افراد باایمان از رخت‌خواب‌ها کنده شده و همراه با بیم و امید به مناجات با خدایشان برمی‌خیزند.
3. «... فَعِظُوهُنَّ وَ اهْجُرُوهُنَّ فِی الْمَضاجِعِ...»؛[4] به همسرانتان اندرز دهید و (در صورت لزوم) خواب‌گاهتان را از آنان جدا کنید.

همان‌گونه که مشاهده می‌کنید، «مضاجع» در اولین مورد قرآنی، به معنای قتل‌گاه‌ها و در دو مورد اخیر به معنای خواب‌گاه‌ها است.

در روایات این واژه به معنای قبرها هم آمده است. در حکمت 131 نهج البلاغه می‌خوانیم:

امام علی(ع) بعد از شنیدن سخن مردى که به نکوهش دنیا می‌پرداخت، فرمود:

اى آن‌که به نیرنگ دنیا دچار و فریفته باطل‌هایش شده و هم‌زمان به نکوهش آن می‌پردازی!

آیا با آن‌که فریفته دنیایى، آن‌را نکوهش می‌کنی؟!

تو باید از دنیا شاکی باشی یا او از تو؟!

چه زمانی او تو را گول زد و فریفت؟!

 آیا هنگام مشاهده گورهای پوسیده پدرانت؟!

یا با نشان دادن خواب‌گاه مادرانت در زیر خاک؟!(بمضاجع امّهاتک تحت الثّرى).[5]

واضح است که مراد از «خواب‌گاه زیر خاک»، همان «قبر» است؛ از این‌رو می‌توان به هر قبری «مضجع» گفت، ولی «مضجع مطهّر» در مواردی استفاده می‌شود که مدفون در قبر از اولیای خدا باشد.

واژه «ضجیع» نیز به معنای «هم‌خواب» است. در زیارت امیر المؤمنین(ع) آمده است:

«السَّلَامُ عَلَیْکَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ وَ عَلَى ضَجِیعَیْکَ آدَمَ وَ نُوحٍ وَ رَحْمَةُ اللَّهِ وَ بَرَکَاتُهُ»؛[6]

سلام بر تو ای امیرمؤمنان! و بر دو نفری که در کنارت در خاک آرمیده‌اند! آدم و نوح!

زیرا بر اساس گزارش‌هایی، مرقد امام علی(ع) در نجف و در کنار مرقد حضرت آدم(ع) و حضرت نوح(ع) است.[7]

[1]. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، مقدمه، بلاغی‏، محمد جواد، ج 8، ص 517، تهران، ناصر خسرو، چاپ سوم، 1372ش؛ قرشی، سید علی اکبر، قاموس قرآن، ج ‏4، ص 171- 172، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ ششم، 1371ش.

[2]. آل عمران، 154.

[3]. سجده، 16.

[4]. نساء، 34.

[5]. سید رضی، محمد بن حسین، نهج البلاغة، محقق، صبحی صالح، ص 492، قم، هجرت، چاپ اول، 1414ق.

[6]. ابن مشهدی، محمد بن جعفر، المزار الکبیر، محقق، مصحح، قیومی اصفهانی، جواد، ص 191، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ اول، 1419ق.                       

[7]. ر. ک: «قبر حضرت آدم و نوح در نجف»؛ «محل دفن حضرت آدم(ع)».