قرآن کریم در آیه 14 سوره لقمان در مورد مقام و جایگاه پدر و مادر می‌فرماید:

«وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسانَ بِوالِدَیْهِ حَمَلَتْهُ أُمُّهُ وَهْناً عَلی‏ وَهْنٍ وَ فِصالُهُ فی‏ عامَیْنِ أَنِ اشْکُرْ لی‏ وَ لِوالِدَیْکَ إِلَیَّ الْمَصیرُ»؛ و ما به انسان در مورد نیکی به پدر و مادر سفارش کردیم، به ویژه مادری که در دوران بارداری، هر روز ضعیف و ضعیف‌تر ‌شده و دو سال هم به او شیر می‌دهد.

سفارش ما این بود: سپاس‌گزار من و پدر و مادرت باش(و بدان)که به سوی من بازخواهید گشت.

با آن‌که آیه در مورد احترام به پدر و مادر است، اما در بخشی از آن به صورت ویژه به بیان پاره‌ای از سختی‌های دوران بارداری مادر پرداخته شده است، تا انسان را به تشکر از او که همان شکر خدا است ترغیب نماید.

مفسران در شرح این عبارت گفته‌اند؛ منظور از «وَهْناً عَلی وَهْن» آن است که ضعف مادر به‌تدریج و پیوسته افزوده می‌شود؛ چرا که هرچه جنین رشد می‌کند، سنگینی و فشار آن نیز بیشتر شده و توان مادر کاهش می‌یابد.[1] به عبارت دیگر، هر روز ضعیف و ضعیف‌تر می‌شود؛ اما با عشق وصف‌ناشدنی این دشواری‌ها را تحمل می‌کند.

والدین، به‌ویژه مادر، از جسم، اعصاب و عمر خود برای فرزندشان بی‌دریغ مایه می‌گذارند و نه ‌تنها از این ایثار شکایتی ندارند؛ بلکه با رضایت کامل آن‌را انجام می‌دهد. این رفتار والدین برخاسته از فطرت آنان است و نیازی به توصیه و تذکر ندارد؛ اما فرزندان همواره نیازمند یادآوری و توصیه‌اند تا قدر محبت آنان را بدانند و شکرگزار باشند. تعبیر آیه «حَمَلَتْه أُمُّه وَهْناً عَلی وَهْن...»، به‌روشنی بیانگر این ایثار مادرانه و تحمل دشواری‌های دوران بارداری است. [2]

در این میان برخی از مفسران بیان دقیق‌تری از تحولات جسمی و روحی در زمان بارداری داشته‌ و گفته‌اند:

این مسئله از نظر علمی ثابت شده، و تجربه هم نشان داده است که مادران در دوران بارداری گرفتار وهن و سستی می‌شوند؛ چرا که شیره جان و مغز استخوانشان را به پرورش جنین خود اختصاص می‌دهند، و از تمام مواد حیاتی وجود خود بهترینش را تقدیم او می‌دارند؛ به همین دلیل، مادران در دوران بارداری گرفتار کمبود انواع ویتامین‌ها می‌شوند که اگر جبران نگردد ناراحتی‌هایی برای آنها به وجود می‌آورد. حتی این مطلب در دوران شیر دادن نیز ادامه می‌یابد؛ چرا که شیر، شیره‌ی جان مادر است.[3]

برخی از پژوهشگران نیز معتقدند، مادر از آغاز بارداری تا زمان زایمان، به‌تدریج دچار ضعف و سستی فزاینده‌ای می‌شود. این ضعف ناشی از تغییرات بیولوژیکی و فیزیولوژیکی بدن او است؛ از جمله افزایش ضربان قلب، رشد حجم گردش خون، فشار بر اندام‌های تحتانی به‌دلیل بزرگ شدن رحم، و اختلال در عمل‌کرد دستگاه‌های گوارش، ادرار، تنفس و مفاصل. جنین نیز موجودی وابسته است که تغذیه‌اش را از بدن مادر تأمین کرده و مواد زائد خود را از طریق او دفع می‌کند.[4]

در همین راستا، امام سجاد(ع) در بیان حق مادر بر انسان، چنین می‌فرماید:

و اما حق مادرت بر تو آن است که بدانی او به‌گونه‌ای تو را حمل کرد که هیچ فردی، دیگری را این‌گونه حمل نمی‌کند و از شیره جان خود چیزی به تو هدیه داد که کسی به دیگری چنان هدیه‌ای نداده است و با تمام اعضا و جوارح خود به نگهبانی از تو پرداخت و برایش مهم نبود که او گرسنه و تشنه باشد ولی تو را سیر و سیراب کند و خودش برهنه باشد ولی تو پوشیده باشی و خودش در آفتاب باشد و تو را در سایه قرار دهد و برای تو بی‌خوابی را تحمل کند و تو را از گرما و سرما دور دارد تا آن‌که تو برایش باشی! پس اگر کمک و توفیق خدا نباشد، تو توان آن‌را نداری که سپاس‌گزار مادرت باشی.[5]

[1]. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ج 8، ص 494-495، بیروت، دارالمعرفه، چاپ دوم، 1408ق.

[2]. شاذلی، سید بن قطب، فی ظلال القرآن، ج 5، ص 2788، بیروت، قاهره، دارالشروق، چاپ هفدهم، 1412ق.

[3]. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج 17، ص 40، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ اول، 1374ش.

[4]. داوودی، زهرا و آخوند، سکینه، «تبیین علمی عبارت وهنا علی وهن در آیه 41 سوره لقمان با تاکید بر جامعیت علمی قرآن کریم»، چهارمین کنگره بین المللی فرهنگ و اندیشه دینی، 1397ش.

[5]. شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، ج 2، ص 621، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ دوم، 1413 ق.