معلم و استادی که در برابر انجام وظیفه آموزشی خود حقوق دریافت می‌کند، افزون بر «تعهد آموزشی»، باید «تعهد اخلاقی» رعایت کند و به ضوابط حرفه‌ای و اخلاقی پای‌بند باشد؛ لذا اگر توانایی لازم برای تدریس مناسب را ندارد و برای ارتقای دانش و مهارت خود نیز تلاش نمی‌کند، حقوقی را که برای این کار می‌گیرد از نظر شرعی و قانونی محل اشکال است. همچنین او هم در برابر خداوند مسئول خواهد بود(حق الله) و هم در برابر نهادی که به او حقوق می‌پردازد، و هم در مقابل دانش‌آموزانی که حق دریافت آموزش مناسب را دارد، در حالی که وقتش هدر رفته است(حق الناس).

با این‌حال، باید توجه داشت که تشخیص «ناتوانی» یا «تقصیر» یک معلم، کار ساده‌ای نیست و نمی‌توان تنها بر اساس این‌که تعدادی از شاگردان درس‌ها را به خوبی درک نکرده‌اند، و یا آن‌که مطالب مطرح شده توسط معلم، تکراری است،‌ او را متهم به کم‌سوادی و یا تضییع وقت دانش‌آموزان نمود؛ زیرا ممکن است عوامل دیگری؛ مانند توانایی‌های فردی، میزان تلاش و مطالعه، روش یادگیری، شرایط آموزشی و ... در این موضوع دخیل باشند؛ بنابر این، برای ارزیابی یک معلم، باید مجموعه شرایط و عمل‌کردها به‌ دقت مورد بررسی قرار گیرد.

به عنوان نمونه، معلم ممکن است برای آموزش مطالب به دانش‌آموزان ضعیف‌تر، به توضیح مطالب ساده‌تری بپردازد که شنیدنش برای دانش‌آموزان نخبه، به نوعی هدررفت فرصت آنان باشد؛ اما از سوی دیگر، خروج آنان از کلاس نیز موجب بی‌نظمی در سیستم آموزشی خواهد شد که باید از آن اجتناب کرد. بر این اساس، نمی‌توان حضور در چنین کلاس‌هایی را از آن دسته هدررفت عمری دانست که در اسلام از آن نهی شده است؛ بلکه شاید بتوان این حضور را نوعی ایثار نسبت به دانش‌آموزان ضعیف‌تر دانست.

البته مناسب است سیستم آموزشی به گونه‌ای طراحی شود که با تشکیل کلاس‌های جبرانی و تقویتی برای افراد ضعیف، از هدررفت فرصت افراد قوی‌تر خودداری شود.

اما اگر دانش ‌آموزآن مطمئن باشند که معلمی توانایی و دانش لازم را ندارد، باز هم رعایت ادب و حفظ حرمت معلم همچنان از وظایف اخلاقی آنان است و نباید با پرخاشگری و توهین با او روبرو شوند؛ بلکه بهترین راه‌کار آن است که این مشکل به ‌صورت محترمانه و از مسیرهای قانونی پیگیری شود. برای مثال، با کمک از والدین، انجمن اولیا و مربیان و مدیریت مدرسه و ضمن حفظ حرمت معلم، راه‌کاری مناسب برای رفع مشکل آموزشی اندیشیده شود.[1]

[1]. «حقوق متقابل استاد(معلم) و شاگرد»، fa1392. «حق نفس»، fa21547.