امام علی(ع) در یکی از سخنان حکیمانه‌اش فرمود: «الحلم عشیرة»؛[1] بردباری (مانند) خویشاوندان انسان است.

یعنی همان‌گونه که خویشاوندان فرد می‌توانند حامی و پشتوانه او در برابر اذیت و آزار دشمنان باشند، حلم و بردباری نیز کارکردی مشابه داشته و می‌تواند در جلوگیری از آزار دیگران اثربخش باشد. بدین صورت که اگر انسان در برابر اذیت و آزار دیگران تا اندازه‌ای که ممکن است حلم و بردباری پیشه کند و زود از کوره در نرود و دست به خشونت نزند، چنین صبر و تحملی می‌تواند از حوادث تلخ بعدی جلوگیری کند؛ زیرا اگر او هم در برابر خشونت، رفتار خشنی از خود بروز دهد، بر تنور آتش دمیده و درگیری را گسترده‌تر خواهد کرد.

از سوی دیگر، در برخی موارد نیز ممکن است فرد مزاحم، با دیدن بردباری طرف مقابل، شرمنده اخلاق او شود و از مزاحمت دست بردارد.

نکته دیگر آن‌که انسان‌ بردبار در میان عموم مردم دارای محبوبیت است؛ از این‌رو مردمی که حتی نسبتی با او ندارند، اگر روزی مشاهده کنند که او از طرف افرادی مورد تهدید و حمله قرار گرفت، مانند اعضای خانواده‌اش به یاری او می‌شتابند.

گفتنی است که چون در زمان‌های گذشته انسان‌ها در قالب عشیره و قبیله زندگی می‌کردند، زندگی این چنینی اقتضای آن‌را داشت که در برابر تهاجم و تجاوز دشمن از همدیگر حمایت کنند و این حمایت موجب حفظ امنیت و آرامش و بقای زندگی اجتماعی آنان بود. حلم و بردباری هم در آن دوره و هم در زمان ما تا حد زیادی می‌تواند همان نقش را ایفا ‌کند.

این تشبیه در حقیقت تأکید بر اهمیت بردباری به عنوان یک فضیلت اخلاقی است که جنبه بازدارندگی از برخوردهای ناپسند و حوادث ناگوارتر را دارد.

[1]. سید رضی، محمد بن حسین، نهج البلاغة، محقق، صبحی صالح، ص 550، قم، هجرت، چاپ اول، 1414ق.