برای اثبات مادی نبودن خدای متعال، نخست باید ویژگی‌های موجود مادی را شناخت، سپس بررسی کرد که آیا خداوند دارای چنین ویژگی‌هایی است، یا اساساً اتصاف او به این ویژگی‌ها امکان‌پذیر است.

حکیمان برای موجود مادی ویژگی‌هایی برشمرده‌اند که مهم‌ترین آنها عبارت‌اند از:

1. اشغال مکان و داشتن موقعیتی مشخص؛
2. قرار داشتن در بستر زمان و زمان‌مند بودن؛
3. امکان اشاره حسی به آن؛
4. قابلیت تقسیم و بخش‌پذیری؛
5. فعلیت یافتن تدریجی و رسیدن به کمال از طریق حرکت؛ بدین معنا که هر فعلیتی در آن مسبوق به ماده، قوه و استعداد باشد.^[1]
6. افزون بر این، تأثیر و تأثر موجودات مادی بر یکدیگر، در گرو تحقق شرایط مادی خاص میان علت و معلول است؛ از این‌رو، عواملی؛ مانند فاصله، نزدیکی، وضعیت مکانی و دیگر شرایط جسمانی، در تأثیرگذاری و تأثیرپذیری آنها نقش دارد.^[2]

البته، وجود همه این ویژگی‌ها برای مادی بودن یک موجود ضروری نیست؛ بلکه برخورداری از برخی از آنها نیز می‌تواند نشانه‌ای از مادی بودن آن باشد.^[3]

از سوی دیگر، مادی بودن و جسمانی بودن با یکدیگر ملازمه دارند؛ لذا هرگاه جسمانی نبودن خدای متعال اثبات شود، مادی بودن و همه لوازم آن نیز از ساحت مقدس او نفی خواهد شد.

برخی از دلایل عقلی بر جسمانی نبودن خدای متعال عبارت‌اند از:

الف) هر جسمی ابعاد سه‌گانه طول، عرض و ارتفاع دارد، و بنابر برخی دیدگاه‌های علمی، زمان نیز به ‌عنوان بُعد چهارم در نظر گرفته می‌شود. وجود این ابعاد، مستلزم نوعی ترکیب در جسم است؛ در حالی که هر موجود مرکب به اجزای خود نیازمند است و هر موجود نیازمند، ممکن ‌الوجود است، نه واجب ‌الوجود. از آن‌جا که خداوند واجب ‌الوجود است، جسمانی بودن در مورد او معنا ندارد.^[4]

ب) هر جسمی از جهت زمان، مکان، کیفیت‌ها، آثار و دیگر ویژگی‌های خود، محدود است و ابعاد معینی دارد؛ در حالی که ذات خدای متعال، وجودی نامتناهی و نامحدود است. بدیهی است چنین وجود نامحدودی را نمی‌توان در چارچوب جسم یا در قلمرو زمان و مکان محصور دانست.^[5]

بنابر این، موجود مادی، به سبب ترکیب، محدودیت و وابستگی به زمان، مکان و دیگر ویژگی‌های مادی، موجودی نیازمند است؛ در حالی که نیازمندی با وجوب وجود سازگار نیست؛ از این‌رو، خدای متعال که واجب ‌الوجود و بی‌نیاز مطلق است، نمی‌تواند مادی یا جسمانی باشد.^[6]

[1]. ر. ک: طباطبائی، سید محمد حسین، بدایة الحکمة، ص 193، دار المعرفة الاسلامی، چاپ دوم، 1406ق.

[2]. همان، ص 102.

[3]. ر. ک: «تجرد نفس» 28610.

[4]. ر. ک: سبحانى، جعفر، الإلهیات على هدى الکتاب و السنة و العقل، ج 2، ص 112– 117، قم، المرکز العالمی للدراسات الإسلامیة، چاپ سوم، 1412ق؛ ر. ک: «جسمانی نبودن خداوند از دیدگاه قرآن».

[5]. مکارم شیرازی، ناصر، عقیده یک مسلمان، ص 43، مطبوعاتی هدف، چاپ اول؛ ر. ک: «بی‌نهایت بودن وجود خدا».

[6]. ر. ک: «خدا و صفات ثبوتی و سلبی».