جستجوی پیشرفته
بازدید
6796
آخرین بروزرسانی: 1397/08/01
خلاصه پرسش
آیا می‌توان ظلم ظالمان را به خداوند نسبت داد؟
پرسش
بعضی وقت‌ها ظلم‌هایی به انسان تحمیل می‌شود که از ناحیه افراد دیگر است، و با آن‌که انسان تمام تلاش خود را می‌کند، توانایی مقابله با ظلم دیگران را ندارد، ولی آسیب قابل توجهی به انسان می‌رسد. آیا می‌توان این نوع ظلم‌ها را از جانب خدا دانست؟ چون خود شخص اختیاری در آنها نداشته و توانایی مقابله با آنها را ندارد. مثلاً افرادی که در جهان از فقر و گرسنگی می‌میرند و تحت سلطه دیگران قرار دارند و توانایی مبارزه و مقابله ندارند. و یا کسانی که از گرسنگی می‌میرند. آیا می‌توان گفت که این بلایی است از جانب خدا که به وسیله انسان‌های دیگر به انسان رسیده؟
پاسخ اجمالی
با توجه به آنکه هیچ اتفاقی خارج از قدرت خدا رخ نمی‌دهد، بر اساس مبانی عقلی و دینی انتساب این نوع افعال ظالمانه هم به خداوند متعال درست است و هم به فاعل(ظالم)، ولی باید توجه داشت  انتساب این افعال به خداوند متعال به لحاظ فلسفی، موجب سلب مسئولیت از فاعل(ظالم) به لحاظ حقوقی و کیفری نمی‌شود. 
پاسخ تفصیلی
به نظر می‌رسد نکته اصلی در پاسخ به این سؤال، توجه این نکته است که چگونه یک عمل در آن واحد به چند نفر نسبت داده می‌شود؟ و انتساب به یکی مستلزم عدم امکان انتساب به دیگری نمی‌شود؟ به بیان فنی چگونه «توحید افعالی» منافاتی با انتساب افعال به غیر خدای متعال ندارد؟[1] برای تبیین این موضوع باید به چند مقدمه توجه نمود:
1. موجودات همان‌گونه که در ذات خود محتاج به علت‌اند، در افعال و سایر شئون خود نیز محتاج به علت می‌باشند.
به این بیان که پس از ثبوت توحید ذات باری تعالی و توحید خالقیت او، دانسته می‌شود که هر آنچه در عالم وجود دارد مخلوق پروردگار است؛ چرا که استقلال مخلوقات در ذات خود و یا در انجام یک فعل، منافی امکان ذاتی آنها و احتیاجشان به واجب الوجود بوده و در نتیجه توحید ذاتیِ واجب الوجود منتفی می‌گردد. پس همه آنچه در عالم امکانی وجود دارد مخلوق پروردگار است.[2]
2. انتساب یک فعل به خدای متعال ممکن است به صورت مستقیم (بدون واسطه) باشد - مانند ایجاد اولین مخلوق- و یا با واسطه صورت پذیرفته باشد[3] - مانند رویاندن گیاهان که به زمین نسبت داده شده است-.[4] در این‌گونه موارد، در عین این‌که سببیت خدای متعال برای ایجاد اشیاء ثابت فرض گردیده است، انتساب آنها به سایر موجودات نیز پذیرفته شده است.[5] برخی از قسم اول به «جعل بسیط» و از دومی به «جعل مرکب» تعبیر نموده‌اند.[6]
حال این پرسش مطرح می‌شود که چگونه ممکن است همه افعال مخلوق پروردگار باشد، اما به دیگران نیز منتسب گردند؟ برای حلّ این مطلب باید به اقسام «علّت» توجه نمود.
علت یک شیء گاهی منحصره است و گاهی غیر منحصره. در علت منحصره، فقط یک علت برای شیء وجود دارد و بدون آن، دیگر معلولی باقی نخواهد ماند. اما در علت‌های غیر منحصره دو یا چند چیز عامل ایجاد معلول می‌باشند.[7] علت‌های غیر منحصره نیز به دو گروه تقسیم می‌شوند: علل عرضی و علل طولی.[8]
علل غیر منحصره عرضی مانند جایی است که نور خورشید و آتش به کمک یکدیگر سبب گرم شدن آب شوند. در این‌جا هر یک از علت‌ها مستقل از یکدیگر عمل کرده و با از بین رفتن یکی، دیگری به ایجاد سبب خود ادامه می‌دهد. علل منحصره طولی نیز مانند جایی است که با چرخاندن کلید توسط انگشتان دست، قفل باز می‌گردد. در این مثال هیچ‌یک از انگشتان و کلید به صورت مستقل از یکدیگر قفل را باز نمی‌کنند و با فقدان هر یک از آنها، عملیات باز نمودن منتفی خواهد شد.
در مثال اخیر باید به نکته‌ای توجه نمود و آن این است که هرچند چرخیدن کلید معلول چرخاندن انگشتان است و بدون آن کلید حرکت نمی‌کند، اما در مجموع باز شدن قفل منتسب به هردوی آنها است و انگشتان به تنهایی و مستقل از کلید، علت باز شدن قفل به شمار نمی‌آیند.
حال که اقسام علت مشخص گردید، باید گفت رابطه سببیت خدای متعال با سببیت سایر مخلوقات به صورت علل غیر منحصره طولی است، نه عرضی.[9] به عبارت دیگر، خدای متعال مخلوقاتی را می‌آفریند و آنها را سبب برای ایجاد مخلوقاتی دیگر قرار می‌دهد، اما سببیت این مخلوقات در عرض سببیت الهی نیست تا به صورت مستقل بتوانند معلول‌های خود را ایجاد کنند؛ بلکه سببیت آنها در طول سببیت الهی و وابسته به آن است (و در حقیقت به اراده و مشیت الهی است که آنها سبب برای ایجاد مخلوقات می‌گردند). پس همان‌گونه که این اسباب در اصل وجود خود نیازمند خدای متعال هستند، در سببیت خود برای سایر مخلوقات نیز نیازمند خدای متعال می‌باشند و در این زمینه استقلالی از خود ندارند.[10]
شاهد بر این مدعا نیز آیاتی از قرآن کریم است که در عین انتساب یک فعل به مخلوقات، آن‌را به خدای متعال منتسب نموده‌اند. به عنوان مثال خدای متعال در قرآن می‌فرمایند: «و پرتاب ننمودی هنگامی که پرتاب نمودی، لیکن خداوند پرتاب نمود».[11] طبق این آیه شریفه، پرتاب نمودن پیامبر اکرم(ص) ثابت انگاشته شده؛ زیرا «هنگامی که پرتاب نمودی» نشانگر وقوع فعل در گذشته است و در عین حال، همان فعل به خدای متعال نیز منسوب گشته است.[12] در نتیجه می‌توان گفت افعال مخلوقات در طول افعال الهی بوده و به خواست الهی است که مخلوقات سبب ایجاد معلولات خود می‌شوند.
اما نکته‌ای که در انتساب افعالِ مخلوقات به خدای متعال باید به آن توجه نمود؛ این است که معیار انتساب حُسن و قُبح در موارد با واسطه، متفاوت از موارد بدون واسطه است و نمی‌توان همواره حکمی یکسان برای آنها بیان نمود؛ همانگونه که در علم حقوق نیز بین سبب و مباشر در اموری نظیر قتل، تفاوت قائل می‌شوند و گاهی قتل را منسوب به مباشر و گاهی منسوب به سبب می‌نمایند -که نشانگر اختلاف شرایط در انتساب یک فعل به مسبّبین آن فعل است-. برای تبیین مطلب باید گفت اگر وسائطی که با آنها یک فعل صورت پذیرفته است، فاقد شرایط تکلیف (نظیر عقل و اختیار) باشد، در این صورت عمدتاً آن فعل را منسوب به سبب ذی شعور که مکلّف است می‌نمایند. به عنوان مثال، در جایی که شخص عاقلی با دادن آلت قتّاله به یک دیوانه سبب قتل شخصی دیگر شده باشد، شخص عاقل را قاتل نامیده و مجازات قتل را در حق او جاری می‌نمایند و کاری با مباشر در قتل که فاقد عقل است، ندارند. اما اگر وسائط به نوبه خود دارای اراده و اختیار باشند، به هر مقدار که عقل و اراده و ... در فعل اثر داشته باشد، انتساب حسن و قبح آن فعل به وسائط نیز سرایت نموده و به آنها منسوب می‌گردد. مانند جایی که شخص عاقل به دشمنِ خونین شخصی دیگر، آلت قتّاله بدهد که در این صورت شخص عاقل اوّل را معاون در قتل و شخص مباشر را که دشمن است قاتل می‌نامند و بین مجازات این دو تفاوت قائل می‌شوند. پس نباید تصور نمود انتساب افعال در بحث توحید افعالی، مغایر با ضرورت صدور فعل حَسَن از خدای متعال است و همواره باید از انتساب افعال قبیح به حضرتش بر حذر بود.
 

[1]. محقق حلی سه دلیل برای اثبات صدور افعال از مخلوقات - هرچند به صورت غیر مستقل- بیان نموده‌اند که در رد کلام برخی که همه افعال را بی‌واسطه منتسب به پروردگار می‌نمایند ارائه شده‌اند. ر. ک: محقق حلی، المسلک فی اصول الدین و الرسالة الماتعیة، تحقیق، استادى‏، رضا، ص 79، مشهد، مجمع البحوث الاسلامیة، چاپ اول، 1414ق.
[2]. سبحانی، جعفر، محاضرات فی الالهیات، تلخیص، ربانی گلپایگانی، علی، ص57، قم، مؤسسه امام صادق(ع)، چاپ یازدهم، 1428ق.
[3]. لاهیجی، فیاض، گوهر مراد، مقدمه، قربانی، زین العابدین‏، ص278، تهران، نشر سایه، چاپ اول، 1383ش.
[4]. حج، 5.
[5]. ر. ک: علامه حلى، کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد، تصحیح، حسن‏زاده آملى‏، حسن، ص314، قم، مؤسسة النشر الإسلامی‏، 1413ق.
[6]. گوهر مراد، ص 279.
[7]. ر. ک: سبحانی، جعفر، ارشاد العقول الى مباحث الأصول‏، تقریرات، حاج عاملى، ج 2، ص 355، قم، موسسه امام صادق(ع)، چاپ اول‏، 1424ق.
[8]. ر. ک: محاضرات فی الالهیات، ص60.
[9]. ر. ک: طباطبائی، محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ج9، ص194، قم، اسماعیلیان، چاپ دوم، 1371ش.
[10]. ر. ک: خرازی، سید محسن، بدایة المعارف فی شرح عقائد الامامیة، ج‏1، ص 155،قم، موسسة النشر الاسلامی، 1417ق، بی‌جا.
[11]. انفال، 17.
[12]. ر. ک: طیب، سید عبد الحسین، اطیب البیان فی تفسیر القرآن، ج6، ص90، تهران، اسلام، دوم، 1378ش؛ مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج7، ص 115، تهران، دار الکتب الإسلامیة، اول‏، 1374ش‏.
ترجمه پرسش در سایر زبانها
نظرات
تعداد نظر 0
لطفا مقدار را وارد نمایید
مثال : Yourname@YourDomane.ext
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید

طبقه بندی موضوعی

پرسش های اتفاقی

پربازدیدترین ها

  • تعداد فرزندان حضرت علی (ع)، و نام ایشان و نام مادران آنان چه بوده است؟
    755356 معصومین 1387/06/05
    شیخ مفید در کتاب ارشاد تعداد آنها را 27 تن از دختر و پسر دانسته و پس از آن گفته است: عده‏ای از علمای شیعه گویند که فاطمه پس از وفات پیامبر (ص) جنینی که پیامبر او را محسن نامیده بود سقط کرد. بنابر قول این عده، فرزندان آن حضرت ...
  • معنای ذکر «لا حول ولا قوه الا بالله العلی العظیم» چیست و این ذکر چه آثار و برکاتی دارد؟
    734872 حدیث 1396/06/14
    «لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ الْعَلِیِّ الْعَظِیمِ»؛ یعنی هیچ نیرو و توانى جز از سوى خداوند بلندمرتبه و بزرگ نیست‏. واژه «حول» در لغت به معنای حرکت و جنبش،[1] و «قوّة» به معنای استطاعت و توانایی است.[2] بنابر ...
  • آیا خداوند به نفرینی که از دل شکسته باشد، توجه می کند؟ یا فقط دعاهای مثبت را اجابت می کند؟
    648165 Practical 1390/07/12
    نفرین در آموزه های دینی ما مسئله ای شناخته شده است، چنان که در آیات و روایات آمده است: "بریده باد هر دو دست ابو لهب"؛ "از نفرین مظلوم بترسید که نفرین مظلوم به آسمان می رود". و... . منتها همان گونه که دعا برای استجابت، نیازمند شرایط است، ...
  • حکم زنا با زن شوهردار چیست؟
    645408 Laws and Jurisprudence 1387/05/23
    زنا خصوصا با زن شوهر دار یکی از گناهان بسیار زشت و بزرگ به شمار می آید ولی بزرگی خداوند و وسعت مهربانی او به حدی است، که اگر گنهکاری که مرتکب چنین عمل زشت و شنیعی شده واقعا از کردۀ خود پشیمان باشد و تصمیم جدی ...
  • عقیقه و احکام و شرایط آن چیست؟
    640625 Practical 1391/02/11
    عقیقه عبارت است از: کشتن گوسفند یا هر حیوانی که صلاحیّت قربانی کردن داشته باشد، در روز هفتم ولادت فرزند، جهت حفظ فرزند از بلاها. پرداخت قیمت آن کفایت از عقیقه نمی‌کند. بهتر است عقیقه و فرزندی که برایش عقیقه می‌شود، از حیث جنسیت مساوی باشند، ولی ...
  • آیا کاشت ناخن مانع غسل و وضو است؟
    579356 Laws and Jurisprudence 1387/12/04
    در غسل و وضو، باید آب به اعضای بدن برسد و ایجاد مانعی در بدن که رفع آن مشکل یا غیر ممکن است، جایز نیست، مگر در صورتی که ضرورتی آن را اقتضا کند و یا غرض عقلائی مشروعی در این امر وجود داشته باشد.در هر حال، اگر مانعی ...
  • فضیلت و آداب و شرایط نماز جمعه چیست؟ و به چه صورت خوانده می‌شود؟
    576971 نماز جمعه 1389/09/10
    در مورد جایگاه و فضیلتش نماز جمعه همین بس که سوره‌ای از قرآن به نامش می‌باشد.نماز جمعه یک از عباداتی است که به جماعت خوانده می‌شود. این نماز دو خطبه دارد که با حمد و ثنای الهی شروع می‌شود و امام جمعه در این خطبه‌ها باید مردم را به تقوای ...
  • اصول و فروع دین را نام برده و مختصراً توضیح دهید؟
    559732 Laws and Jurisprudence 1387/09/23
     دسته بندی اصول دین و فروع دین به این شکلی که در میان ما متداول است از احادیث و روایات ائمه (ع) اخذ نشده است؛ بلکه دانشمندان علوم دینی معارف دینی را به این صورت دسته بندی کردند. تاریخ بحث ها در باره به نیمه دوم قرن اول هجری باز ...
  • آیا ارتباط انسان با جن ممکن است؟
    559543 جن 1386/02/01
    قرآن مجید وجود جن را تصدیق کرده و ویژگی‌‏های زیر را برای او برمی‌شمارد:جن موجودی است که از آتش آفریده شد، بر خلاف انسان که از خاک آفریده شده است.[1]دارای علم، ادراک، تشخیص حق از باطل و قدرت منطق و استدلال ...
  • می خواهم دعا کنم همسرم در زندگی مطیع من باشد آیا در این زمینه دعایی از اهل بیت (ع) به ما رسیده است؟
    548755 Practical 1389/02/22
    دعاها، لازم نیست حتماً به زبان عربى خوانده شوند؛ هرچند به عربی بهتر است، حتى دعا در نماز به زبان فارسى جایز است.نکته مهم تر این که انسان باید شرایط دیگر تأثیر گذاری دعا ...