جستجوی پیشرفته
بازدید
156
آخرین بروزرسانی: 1401/11/01
خلاصه پرسش
جدا از حدیث قرب نوافل، آیا روایتی مرتبط با قرب فرائض نیز داریم که نزدیک‌شدن به خدا از راه انجام فرائض را برتر از تقرب از راه انجام نوافل بداند؟!
پرسش
آیا حدیث قرب فرائض: «ما یتقرب إلی عبدى بشى‏ء أحب الى مما افترضته علیه، و ما زال یتقرب الى عبدى‏ بالفرائض‏ حتى اذا ما احبه و اذا أحببته کان سمعى الذى اسمع به، و بصرى الذى ابصر به، و یدى‏ التى ابطش بها ...» که در کتاب هزار و یک نکته آمده، دارای سند بوده و در منابع پیشین نقل شده است؟!
پاسخ اجمالی

به مسئله‌ی قرب فرائض، در روایت معتبری تصریح نشده است. البته در برخی کتاب‌های متأخر روایتی غیر مستند در این مورد نقل شده است که به نظر می‌رسد روایت مستقلی نباشد، بلکه شاید برداشت و استنباط از روایت قرب نوافل باشد، هر چند محتوای آن‌را با توجیه و تفسیر می‌توان پذیرفت.

پاسخ تفصیلی

نخست باید گفت؛ فرائض و واجبات را به هیچ وجه نمی‌توان به بهانه‌ی انجام نوافل و مستحبات ترک کرد؛[1] زیرا انسان اگر تنها به انجام واجبات و ترک محرمات بسنده کند، می‌تواند به درجه مطلوبی از تقرب دست یابد. با این وجود، اگر فردی علاوه بر انجام واجبات، مستحباتی را نیز انجام دهد و مکروهاتی را ترک کند،‌ طبیعی است که به مقام بالاتری دست خواهد یافت.

از این‌رو نمی‌توان پذیرفت فردی که تنها به واجبات پرداخته، مقامی برتر از انسان خودساخته‌ای داشته باشد که با رعایت تمام شرایط هم به انجام فرائض و هم به انجام نوافل بپردازد، و اگر در جایی مطرح شود که قرب فرائض برتر از قرب نوافل است، شاید از نگاهی دیگر به این موضوع نگریسته شده باشد.

با این مقدمه به نکاتی در مورد آنچه در پرسش مطرح شده اشاره خواهیم کرد.

  1. حدیث قرب نوافل، از احادیثی است که در معتبرترین منابع شیعه و اهل‌‌سنت نقل شده است.

امام صادق‌(ع) به نقل از پیامبر اسلام(ص) فرمود:

«قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ: مَنْ أَهَانَ لِی وَلِیّاً فَقَدْ أَرْصَدَ لِمُحَارَبَتِی وَ مَا تَقَرَّبَ إِلَیَّ عَبْدٌ بِشَیْ‏ءٍ أَحَبَّ إِلَیَّ مِمَّا افْتَرَضْتُ عَلَیْهِ وَ إِنَّهُ لَیَتَقَرَّبُ‏ إِلَیَّ بِالنَّافِلَةِ حَتَّى أُحِبَّهُ فَإِذَا أَحْبَبْتُهُ کُنْتُ سَمْعَهُ الَّذِی یَسْمَعُ بِهِ وَ بَصَرَهُ الَّذِی یُبْصِرُ بِهِ وَ لِسَانَهُ الَّذِی یَنْطِقُ بِهِ وَ یَدَهُ الَّتِی یَبْطِشُ بِهَا إِنْ دَعَانِی أَجَبْتُهُ وَ إِنْ سَأَلَنِی أَعْطَیْتُهُ وَ مَا تَرَدَّدْتُ عَنْ شَیْ‏ءٍ أَنَا فَاعِلُهُ کَتَرَدُّدِی عَنْ مَوْتِ الْمُؤْمِنِ یَکْرَهُ الْمَوْتَ وَ أَکْرَهُ مَسَاءَتَهُ‏»؛[2]

خداى عز و جل می‌فرماید: هرکس به یکی از دوستانم اهانت کند، گویا براى جنگ با من کمین کرده است، و برایم چیزی دوست‌داشتنی‌تر از آن نیست که بنده‌ای با انجام آنچه بر او واجب کرده‏ام به من نزدیک شود، و با این وجود او به وسیله مستحبات تا اندازه‌ای به من نزدیک می‌شود که به او عشق بورزم و در این هنگام است که گوش او می‌شوم که با آن می‌شنود، و چشم او می‌گردم که با آن ببیند، و زبان او می‌شوم که با آن سخن گوید، و دست او می‌شوم که با آن چیزها را می‌گیرد، اگر مرا بخواند پاسخش خواهم داد، و اگر از من خواهشى کند، به او می‌دهم، و من در کارهایى که انجام می‌دهم، هیچ تردیدی مانند تردیدم در قبض روح مؤمن ندارم، (زیرا) او مرگ را خوش ندارد، و من ناراحتی او را خوش ندارم».

این حدیث از لحاظ سند اگرچه مجهول است؛[3] اما با توجه به دیگر روایات، می‌توان آن‌را پذیرفت.[4]

مشابه این روایت در صحیح بخاری این‌گونه نقل شده است:

«مَنْ عَادَى لِی وَلِیًّا فَقَدْ آذَنْتُهُ بِالحَرْبِ، وَمَا تَقَرَّبَ إِلَیَّ عَبْدِی بِشَیْءٍ أَحَبَّ إِلَیَّ مِمَّا افْتَرَضْتُ عَلَیْهِ، وَمَا یَزَالُ عَبْدِی یَتَقَرَّبُ إِلَیَّ بِالنَّوَافِلِ حَتَّى أُحِبَّهُ، فَإِذَا أَحْبَبْتُهُ: کُنْتُ سَمْعَهُ الَّذِی یَسْمَعُ بِهِ، وَبَصَرَهُ الَّذِی یُبْصِرُ بِهِ، وَیَدَهُ الَّتِی یَبْطِشُ بِهَا، وَرِجْلَهُ الَّتِی یَمْشِی بِهَا، وَإِنْ سَأَلَنِی لَأُعْطِیَنَّهُ، وَلَئِنِ اسْتَعَاذَنِی لَأُعِیذَنَّهُ، وَمَا تَرَدَّدْتُ عَنْ شَیْءٍ أَنَا فَاعِلُهُ تَرَدُّدِی عَنْ نَفْسِ المُؤْمِنِ، یَکْرَهُ المَوْتَ وَأَنَا أَکْرَهُ مَسَاءَتَهُ».[5]

  1. در روایات یادشده تأکید بر قربی است که از راه نوافل به دست آمده، اگرچه اجمالا و در ابتدا نیز به قرب فرائض اشاره شده و بر این موضوع تأکید شده است که خدای متعال از بنده خود در عبادتی حداقلی، بیش از واجبات را نمی‌خواهد.
  2. اما در برخی از منابع متأخر، روایتی نقل شده است که تنها به قرب فرائض پرداخته و از نوافل سخنی به میان نمی‌آید:

«قال الله عز و جل ما یتقرب الى عبدى بشى‏ء أحب الى مما افترضته علیه، و ما زال یتقرب الى عبدى بالفرائض حتى اذا ما احبه و اذا أحببته کان سمعى الذى اسمع به، و بصرى الذى ابصر به، و یدى‏ التى ابطش بها».[6]

با جست‌وجویی که در منابع موجود داشتیم، چنین روایتی را در منابع سده‌های قبل نیافتیم. علاوه بر آن فردی مانند محی الدین عربی که موضوع قرب فرائض را نیز مطرح کرده، به صراحت اعلام می‌کند که ما روایت صریحی را در این موضوع نیافتیم: «وهذه هی المحبة العظمی التی ما ورد فیها نص جلی کما ورد فی النوافل».[7]

بر این اساس، احتمال دارد عرفای قدیم، موضوع «قرب فرائض» را از همان روایت مشهور «قرب نوافل» برداشت کرده باشند، نه آن‌که روایت مستقلی در این زمینه وجود داشته باشد.

  1. جدا از روایت قرب فرائض که مستندی برای آن نیافتیم، از منظری دیگر، شاید بتوان برتری قرب فرائض بر قرب نوافل را به نوعی از همان روایات قرب نوافل برداشت کرد؛ زیرا در آنها نیز بیان شده است که چیزی مانند فرائض، انسان را به خداوند نزدیک نمی‌کند؛ و چنین تعبیری در مورد نوافل نیامده است؛ و این می‌تواند نشانگر آن باشد که قرب فرائض در مرحله‌ای برتر از قرب نوافل قرار دارد؛ زیرا آن اصل و این فرع است.
  2. در روایات دیگری نیز بیان شده است که برخی انسان‌ها در اثر اخلاص و بندگی به جایگاهی می‌رسند که خداوند به وسیله آنها اراده خود را محقق می‌کند و آنان واسطه فیض خداوند و به تعبیری همان دست خدا، زبان خدا و چشم خدا هستند.[8] و دست‌یابی به این بندگی خالص با انجام واجبات نیز ممکن است. بنابراین می‌توان از این نگاه، آنچه به عنوان قرب فرائض مطرح شده را نیز پذیرفت.
  3. در تعدادی از کتاب‌های عرفانی در بیان برتری قرب فرائض بر قرب نوافل دلایلی مطرح شده است. از جمله آن‌که اگرچه هم در قرب فرائض و هم در قرب نوافل، مسئله‌ی «فنا» مطرح است؛ اما فنا در قرب نوافل، فنای صفات است و در قرب فرائض، فنای ذات، و فنای ذات، بالاتر از فنای صفات است؛ زیرا فنای ذات به این معنا است که عبد هیچ موجودی حتی وجود خود را نبیند و در نظر او جز وجود حق هیچ وجود دیگری نباشد و این «فنا» ثمره‌ی‌ فرائض است؛ اما فنای صفات، به معنای فنای صفات بشری و ظهور صفات ربوبی در بشر است. در فنای صفاتی، ذات فانی نمی‌شود و تنها صفات بشری معدوم می‌شوند، به طوری که حق در حرکات و سکنات عبد ظهور دارد و این ثمره‌‌ی نوافل است.[9]

به بیان دیگر، بنده و سالک، در مقام قرب نوافل، خود را چنین می‌بیند که علاوه بر انجام واجبات، اعمالی که بر او واجب نبوده را برای قرب به خدای متعال و خشنودی او انجام می‌دهد؛ از این‌رو گویا هنوز به خود توجه داشته و از ذات خود فانی نشده است؛ اما در مقام قرب فرائض، بنده و سالک، هر آنچه موجب رضا و خوشنودی خداوند است بر خود واجب می‌داند و مستحبات و نوافل را  نیز لازمه‌ی عبودیت و بندگی می‌پندارد نه زائد بر بندگی؛ او به همین دلیل آنها را نیز بر خود واجب می‌داند و از باب وجوب و لزوم انجامشان می‌دهد؛ لذا مقام قرب فرائض برتر از قرب نوافل است.


[1]. «ترک واجبات و عمل به مستحبات»، 49456.

[2]. کلینی، محمد بن یعقوب، کافی، محقق، مصحح، غفاری، علی اکبر، آخوندی، محمد، ج 2، ص 352، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، 1407ق.

[3]. مجلسی، محمد باقر، مرآة العقول فی شرح أخبار آل الرسول(ص)، محقق، مصحح، رسولی، سید هاشم، ‌ج 10، ص 381، تهران، دار الکتب الإسلامیة، تهران، چاپ دوم، 1404ق.

[4]. برای اطلاع بیشتر، ر. ک: معارف، مجید، آذرخشی، مصطفی، جایگاه حدیث «قرب نوافل» در منابع فریقین و بررسی تطبیقی رویکرد عرفا و محدّثان نسبت به آن، پژوهشنامه قرآن و حدیث، ص 7 – 45، شماره هفتم، تابستان و پاییز 1389ش.

[5]. بخاری، محمد بن اسماعیل، صحیح البخاری، تحقیق، محمد زهیر بن ناصر، ج 8، ص 105، دمشق، دار طوق النجاح، چاپ اول، 1422ق.

[6]. هاشمى خویى، میرزا حبیب الله، حسن زاده آملىٍ، حسن، کمره‌اى، محمد باقر، منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة و تکملة منهاج البراعة (خوئى)، ج 19، ص 322، تهران، مکتبة الإسلامیة، چاپ چهارم، 1400ق.

[7]. محیى الدین بن عربى، الفتوحات المکیة(اربع مجلدات)، ج 4، ص 449 ، بیروت، دار الصادر، چاپ اول، بی‌تا.

[8]. ر. ک :«وجه الله بودن امام علی (ع)»، 8680؛ « مقامات ائمه»، 12026؛ «امامان اسمای حسنای خداوند»، 36705.

[9]. برای اطلاع بیشتر، ر. ک: محیى الدین بن عربى، الفتوحات المکیة، ج 4، ص 449؛ جامی، عبدالرحمن، اشعه اللمعات، تصحیح، حامد ربانی، ص 15و 16، تهران، کتابفروشی حامدی، 1352ش؛ حسن زاده آملى، حسن، ممد الهمم در شرح فصوص الحکم، تهران، وزارت ارشاد، چاپ اول، 1378ش؛ ترخان، قاسم، شخصیت و قیام امام حسین(ع)، ص 97 تا 101، قم، چلچراغ، چاپ اول، 1388ش.

نظرات
تعداد نظر 0
لطفا مقدار را وارد نمایید
مثال : Yourname@YourDomane.ext
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید

طبقه بندی موضوعی

پرسش های اتفاقی

  • آیا ائمه(ع) علم به غیب داشته اند؟
    40601 علم 1387/06/11
    طبق آموزه های قرآنی، علم به غیب به صورت تام و تمام فقط در اختیار خداوند است؛ و اوست که بر تمامی عالم احاطه همه جانبه دارد. بعضی از بندگان شایسته خداوند نیز، با تعلیم الاهی و بر اساس شایستگی های نفسانی که از خود ابراز می دارند، ...
  • آیا می شود نمازهای نافله را جایگزین نمازهای واجب کرد؟
    8900 نماز قضا و استیجاری 1391/07/03
    امام خمینی(ره) در پاسخ به پرسش مشابهی فرموده اند: قضای نمازهاى واجبِ فوت شده واجب است و با خواندن نماز مستحبى منافات ندارد ولى نماز مستحبى جاى قضای نماز واجب را نمى‌گیرد.[1] بنابراین اگر چه نمازهای نافله از فضیلت بسیاری برخوردار ...
  • چرا در قرآن کریم در بیشتر موارد، «مرگ» قبل از «زندگی» و «تاریکی» قبل از «نور» ذکر شده است؟!
    20480 تفسیر 1394/07/30
    در ابتدای پاسخ، توجه به این نکته ضروری است که گرچه در بیشتر موارد موجود در قرآن کریم، واژگانهای حاوی معنای مرگ، مقدم بر واژگانهای حاوی معنای زندگی هستند، اما همواره اینگونه نبوده و در آیاتی چون آیه 258 سوره بقره، به ...
  • کسی که برای نماز، روی صندلی نشسته و با کفش نماز می‌خواند، آیا نمازش صحیح است؟
    35845 دو سجده 1396/02/06
    فردی که از روی عذر، بر روی صندلی می‌نشیند و نماز می‌خواند، در این‌باره که آیا در حال سجده لازم است کفش نداشته و انگشتانش بر زمین قرار گیرد یا نه؟ نظر مراجع تقلید مختلف است؛ عده‌ای[1]رساندن نوک انگشت بر زمین را واجب ندانسته ...
  • آیا جنین قبل از چهار ماهگی دارای روح نیست؟
    5117 گوناگون 1395/01/17
    روحی که بعد از چهار ماهگی در جنین دمیده می‌شود، روح انسانی است. قبل از آن روح حیوانی و پیش از روح حیوانی، روح نباتی وجود دارد، که هر یک متناسب با جسم و بدن موجود، مایه حیات آن هستند. از این روح در کتاب‌های فلسفی بیشتر به ...
  • آیا دین با سیاست سازگار است؟
    18143 کلیات 1386/04/27
    دینى که آمده تا راه سعادت را براى بشر تا انتهاى تاریخ بیان کند، نمی‌تواند نسبت به امرى که همه جوامع به آن نیاز دارند؛ یعنى حکومت، ساکت و بی‌تفاوت باشد. از سوى دیگر، ساخت و بافت احکام اسلامى به گونه‌اى است که وجود حکومت را اقتضا ...
  • در میان ارکان نماز کدام رکن جایگاه ویژه‌ای دارد؟
    2510 دو سجده 1399/11/21
    هر کدام از رکن‌ها جایگاه ویژه خود را دارند و بدون انجام آنها، نماز باطل خواهد شد؛ اما از آن‌جا که در روایات، اعلام شده سجده عبادت و حالتی است که در آن، انسان بیشتر از هر وقت دیگری به خدا نزدیک است و ...
  • حضرت زهرا(س) در زمان رحلت حضرت خدیجه(س) چند ساله بود؟
    62982 حضرت فاطمه زهرا س 1394/02/24
    حضرت خدیجه(س) در سال دهم بعد از بعثت پیامبر(ص) یا همان «عام الحزن» وفات یافتند.[1] با توجه به این‌که نقل‌های مختلفی در مورد تاریخ ولادت حضرت زهرا(س) وجود دارد، بر این اساس سن ایشان در آن زمان نیز متفاوت خواهد بود. در منابع تاریخی و ...
  • آیا تریاک حرام است؟ پس چرا بعضی از دکترها برای بیماران تجویز می کنند؟
    73523 مواد مخدر 1390/06/31
    دفتر حضرت آیت الله العظمی سیستانی (مد ظله العالی):استعمال تریاک و مشتقات آن و همه مواد مخدر در صورتى که موجب ضرر مهمى باشد حرام است چه ضرر آن ناشى از مصرف زیاد باشد وچه از جهت اعتیاد. بلکه استعمال آن در هیچ حال به احتیاط واجب جایز ...
  • تله کینزی، از نظر اسلام چه حکمی دارد؟
    24512 علوم غریبه 1394/01/09
    این‌ قبیل امور، به خودی خود جایز است، مگر اینکه همراه با کاری خلاف شرع – مانند سحر و جادو -  بوده و یا موجب ضرری قابل توجه، نسبت به خود فرد یا دیگران باشد. ضمائم: پاسخ مراجع عظام تقلید نسبت به این سؤال، چنین است:

پربازدیدترین ها