جستجوی پیشرفته
بازدید
3824
تاریخ بروزرسانی 1391/03/30
کد سایت fa12054 کد بایگانی 12352 نمایه فرق برهان عقلی با قیاس فقهی
طبقه بندی موضوعی نظامها|مبانی فقهی و اصولی
خلاصه پرسش
فرق برهان عقلی با قیاس فقهی چیست؟
پرسش
فرق برهان عقلی با قیاس فقهی چیست؟
پاسخ اجمالی

قیاس در اصطلاح فقهاء، همان تمثیل در اصطلاح منطق و فلسفه است  و منظو ر از آن تعمیم حکم امر اول به امر دوم به دلیل اشتراک دو امر در یک صفت است.

 

برهان یکی از انواع قیاس در اصطلاح علم منطق است که یقین آور بوده و از مقدمات یقینی تشکیل شده است.

 

شیعه به پیروی از ائمه(ع) از ابتدا با قیاس فقهی به شدت مخالفت کرد و از عمده ترین دلیل های مخالفت امامان شیعه(ع) با قیاس فقهی این است که رسیدن به فلسفه تشریع احکام، کار فقیهان نیست، لذا عنصر مشترکی که در تمثیل وجود دارد را نمی توان در احکام فقهی کشف کرد.

 

 

پاسخ تفصیلی

برهان عقلی در فلسفه و منطق:

 

برای اینکه به تعریف دقیقی از برهان برسیم لازم است بدانیم که در علم منطق، استدلال را به سه قسم تقسیم کرده اند:  استدلال تمثیلی، استدلال قیاسی و استدلال استقرائی.

 

1. استدلال تمثیلی

 

استدلالی است که در آن به دلیل اشتراک دو امر در یک صفت، حکم امر اوّل را به امر دوم هم تعمیم مى‏دهند. این نوع استدلال را در فقه اصطلاحا قیاس می گویند؛ باید دقت داشته باشیم که این اصطلاح غیر از اصطلاح قیاس در علم منطق است. بعد از بیان  بحث برهان به جایگاه تمثیل در فقه، بیشتر خواهیم پرداخت .

 

2. استدلال قیاسی

 

همانطور که بیان شد نوع دیگری از استدلال غیر از استدلال تمثیلی همان استدلال قیاسی است که خود چند نوع است. اگر مقدمات یک قیاس، یقینی باشند این قیاس را قیاس برهانی نامیده اند، اگر در  مقدمات قیاس، از مسلمات مورد قبول طرف مقابل و یا از مقدمات مشهور برای اثبات مدعا استفاده شود، این نوع قیاس را قیاس جدلی می گویند و اگر مقدمات یک قیاس، ناشی از تخیلات باشد این نوع قیاس را شعر نامیده اند. همچنین مغالطه قیاس فاسدى است که فساد آن یا از جهت ماده است و یا از جهت صورت و یا از جهت صورت و ماده هر دو.

 

بعد از شناخت جایگاه برهان و نسبت آن با تمثیل، به خوبی مشخص می شود که برهان، نوعی استدلال قیاسی است که مقدمات آن اموری یقینی هستند. اما تمثیل یا همان قیاس در اصطلاح فقهی ، خود یکی از انواع استدلال غیر از نوع قیاس منطقی و قسیم آن است .

 

در اصطلاح علم منطق به این چند نوع از قیاس که ذکر شد یعنی؛ برهان، جدل، شعر ،خطابه و مغالطه، صناعات خمس گفته می شود.

 

گفتنی است که در فلسفه فقط برهان پذیرفته شده است.

 

قیاس فقهی:

 

قیاس در اصطلاح فقهاء، همان تمثیل منطقی است، یعنی سرایت حکم از موردى که فلسفه و حکمت آن را به دست آورده‏ایم (حدس زده ایم) به موارد مشابه آن.[1]

 

خاستگاه قیاس فقهی در استنباط

 

منابع فقه شیعه شامل قرآن و سنت و اجماع و عقل است. در میان اهل سنت، عده ای که به اهل رأِی و قیاس مشهورند، علاوه بر این ها، قائل به حجیت قیاس هستند. قیاسی که منظور آنان است همان تمثیل منطقی است که تعریف آن گذشت.

 

از امامان چهارگانه فقهی اهل سنت، کسی که از همه به این روش مشهورتر است، ابوحنیفه است.

 

علت روی آوری اهل سنت به قیاس، به برخی از مسائل تاریخی بر می‌گردد که عملاً دست اهل سنت را از میراث پر بار و غنی اهل بیت (ع) کوتاه کرد. شهید مطهری(ره) در بیان علت روی آوری اهل سنت به قیاس می‌گوید:

 

« اهل تسنن عملاً نارسایی‌هایی در احکام اسلام مشاهده کردند. مسأله‏اى پیش مى‏آمد، مى‏دیدند در قرآن حکم این مسأله بیان نشده است. به سنت (آن مقدار نقل‌هایی که دارند) مراجعه مى‏کردند، مى‏دیدند هیچ حکمى درباره آن وجود ندارد. بى‏حکم هم که نمى‏تواند باشد، چه کار باید کرد؟ گفتند «قیاس». قیاس یعنى ما بر اساس مشابهت میان مواردى که درباره آنها حکمى در قرآن یا سنت موجود است و مسأله مورد نظر، حکم کنیم بگوییم در فلان جا این‌طور گفته، اینجا هم که بى‏شباهت به آنجا نیست، همان حکم را دارد. شاید در آنجا که پیغمبر (ص) فلان دستور را داده به این مناط و علت و فلسفه بوده، این فلسفه در اینجا هم وجود دارد، پس اینجا همان طور مى‏گوییم. بر اساس «شاید» است. بعلاوه آنجا که سنت نارسا بود، یکى و دو تا نبود. دنیاى اسلام مخصوصاً در زمان عباسیان توسعه پیدا کرد و کشورهاى مختلف فتح شد و احتیاجات، مرتب مسأله مى‏آفرید. نگاه مى‏کردند به کتاب و سنت، مى‏دیدند حکم این مسائل وجود ندارد. مرتب قیاس مى‏کردند. دو فرقه شدند، یک فرقه منکر قیاس شدند نظیر احمد بن حنبل و مالک ابن انس (که مى‏گویند در تمام عمرش فقط در دو مسأله قیاس کرد)، فرقه دیگر جلوی قیاس را باز گذاشتند، رفت تا آسمان هفتم، مثل ابو حنیفه. ابو حنیفه مى‏گفت این سنت‌هایی که از پیغمبر رسیده اصلاً قابل اعتماد نیست که واقعاً پیغمبر گفته باشد. مى‏گویند گفته است فقط پانزده حدیث بر من ثابت است که پیغمبر فرموده، بقیه ثابت نیست و در بقیه قیاس مى‏کرد.»[2]

 

جایگاه قیاس فقهی در استنباط:

 

شیعه به پیروی از ائمه(ع) از ابتدا با این روش به شدت مخالفت کرد. از عمده‌ترین دلیل‌های مخالفت امامان شیعه(ع) با قیاس فقهی این است که رسیدن به فلسفه تشریع احکام، کار فقیهان نیست، لذا عنصر مشترکی که در تمثیل بیان شد را نمی‌توان در احکام فقهی کشف کرد، پس هر حکمی که با استفاده از قیاس فقهی استخراج شود، می‌تواند ناقص باشد. در برخی از روایات به مناظراتی از امام صادق(ع) با ابوحنیفه درباره قیاس و ارزش آن اشاره شده است که به مختصری از آن اشاره می‌شود.

 

امام صادق(ع) به ابوحنیفه فرمود:«کدامیک از این‌ها نزد خدا بزرگ‌تر است روزه یا نماز؟ جواب داد نماز. سپس فرمود: پس چرا زن وقتى حائض مى‏شود قضاى روزه را نمى‏گیرد ولى قضاى نماز را مى‏خواند؟(در صورتی که اگر بخواهی قیاس کنی باید بگویی چون نماز مهم‌تر است باید نماز قضا شود). باز فرمود: ادرار کثیف‏تر است یا منى؟ ابو حنیفه جواب داد ادرار. فرمود: بنا بر قیاس تو، باید غسل را براى ادرار کرد نه براى منى، با اینکه خداوند غسل را براى منى قرار داده نه ادرار. سپس علت حکم را چنین بیان فرمود: چون منى اختیارى است و از تمام بدن خارج مى‏شود و در هر چند روز یک بار است ولى ادرار ضرورى است و در هر روز چند مرتبه».[3]

 

[1]رضایی،محمد علی، پژوهشی در اعجاز علمی قرآن، ص 85، انتشارات کتاب مبین، رشت، 1381ش.

[2]مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، ج‏4،ص863،انتشارات صدرا، تهران،بی تا.

[3]نک: مجلسی،محمد باقر، احتجاجات، ترجمه موسی خسروی، ج2، ص 119، انتشارات اسلامیه، تهران، 1379ش.

 

ترجمه پرسش در سایر زبانها
نظرات
لطفا مقدار را وارد نمایید
مثال : Yourname@YourDomane.ext
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید

طبقه بندی موضوعی

درخبرنامه سایت عضو شوید

آخرین پرسش ها و پاسخ ها را همه روزه در ایمیل خود مطالعه کنید.

پرسش‌های اتفاقی

  • روزه های حرام از نظر شافعی، حنفی و مالکی چگونه است؟
    6166 حقوق و احکام 1389/04/06
    روزه های حرام از نظر حنفی عبارت اند از: روزه در روز قربانی، روز گرفتن در روز عید فطر، عید اضحی (قربان) و سه روز بعد از عید اضحی. و روزه در ایام تشریق.روزه های حرام از نظر شافعی از است: 1. اگر از ماه شعبان سی روز هم گذشته ...
  • دختری برای درس خواندن به خواستگارهایش جواب رد داده است، الآن که نیاز به شوهر دارد، باید چه کار کند؟
    1740 گوناگون 1388/02/21
    قبل از پاسخ به سؤال باید توجه داشت مسئله ازدواج نکردن دختران و رد نمودن خواستگاران توسط آنها به جهت ادامه تحصیل و نیامدن خواستگار پس از پایان یافتن تحصیلات متأسفانه یکی از معضلات کشور ما شده است و حداقل باید برای دیگران عبرتی باشد تا اشتباه دیگران را مرتکب ...
  • آیا «در معاشرت با هم مثل برادر اما در معامله چون بیگانگان باشید» حدیث است؟
    966 درایه الحدیث 1392/09/14
    با جست‌وجویی که در منابع روایی انجام پذیرفت چنین روایتی یافت نشد. البته سخنی در برخی کتاب‌های قدیمی با عنوان یک ضرب المثل عربی این چنین نقل شده است: «تعاشروا کالإخوان و تعاملوا کالأجانب»[1] که متن آن جمله عاقلانه‌ای است؛ یعنی اگر انسان هر چقدر با کسی برادر و دوستی ...
  • این جمله زیارت عاشورا که «بَرِئْتُ اِلَى اللَّهِ وَ اِلَیْکُمْ مِنْهُمْ» بیزاری به سوی خدا یا به سوی معصومین به چه معناست؟
    2096 درایه الحدیث 1387/03/05
    برائت در لغت به معانی: جدایی، دوری و بیزاری از کسی یا چیزی، بکارگیری شده است، که این معانی زمانی برای برائت است که بدون إلی بوده باشد ولی در صورتی که همراه إلی بوده باشد، علاوه بر معنای بیزاری  در بردارنده معنای التجاء پناه بردن نیز می باشد، بنابراین ...
  • حکم نجس بودن اشخاص ذیل چیست: 1.مسیحی 2. یهودی 3. کافر
    5099 حقوق و احکام 1387/02/31
    فقهای شیعه در باره نجاست کفار تقریبا اتفاق نظر دارند؛ اما موضوع نجاست اهل کتاب از موارد اختلافی میان فقهای گرامی بوده و شما باید در این زمینه، فتوای مرجع تقلید خود را به دست آورید و از آن تبعیت نمایید. ...
  • مراد از اهل بیت چیست؟
    4394 فلسفه اسلامی 1386/02/18
    اهل بیت اصطلاحی قرآنی، حدیثی و کلامی، به معنای خانواده ی پیامبر گرامی اسلام (ص)است. این اصطلاح در این معنا(اهل بیت) در قرآن کریم در آیه ی تطهیر؛ یعنی آیه ی 33 سوره ی احزاب به کار رفته است.همه ی مفسران شیعه و بسیاری از مفسران اهل سنت - به ...
  • آیا امام صادق (ع) مؤسس مذهب شیعه است؟ و لقب رئیس مذهب برای آن حضرت صحیح است؟
    4512 کلام قدیم 1390/07/14
    پیدایش شیعه از زمان پیامبر اسلام (ص) بوده و انتخاب لقب رئیس مذهب برای امام صادق (ع) به این دلیل بوده که این امام بزرگوار به جهت آزادی عملی که بر اثر درگیری امویان و عباسیان به وجود آمد، توانست در حد وسیعی به توسعه فکری مذهب تشیع بپردازد و ...
  • آیا عرق جنب از حرام پاک است؟
    13615 فقه 1388/05/08
    عرق جنب از حرام به نظر آیت الله مکارم شیرازی پاک است، ولی برای نماز باید لباس را عوض کرد، اما بعد از پایان غسل (بنابر احتیاط مستحب) یک بار همه بدن را آب بکشد. اثرات جنابت حاصل از استمنا با اثر حاصل شده از جنابت در حالت خواب متفاوت ...
  • اسطوره چیست؟
    2443 تفسیر 1390/05/02
    کلمه "اساطیر" در لغت به معناى اباطیل و احادیث خرافى، و مفرد آن "اسطوره" است؛ مانند "اکاذیب" که مفردش "اکذوبة"، و نیز اعاجیب که مفردش "اعجوبة" است.[1]امّا در اصطلاح به افسانه‏هاى بدون حقیقت که از گذشتگان نقل و در کتاب ها ثبت و ضبط شده است، اسطوره می گویند.[2] به ...
  • هرمنوتیک چیست و چه ارتباطی با نسبی گرایی دارد؟
    8918 کلام جدید 1387/02/14
    واژه هرمنوتیک داراى دو اصطلاح است:أ- اصطلاح عام: در این اصطلاح، این واژه هر گونه تحقیقى را که در باره تفسیر متن صورت بگیرد، شامل مى‏شود، از این رو هرمنوتیک، تمام نحله‏ها را در این زمینه در بر مى‏گیرد و حتى مباحث الفاظ علم اصول نیز مباحثى هرمنوتیکى شمرده مى‏شوند.ب- ...

پربازدیدترین‌ها

پیوند‌ها

حاضرین در سایت :

4726  نفر