جستجوی پیشرفته
بازدید
12554
آخرین بروزرسانی: 1393/08/20
خلاصه پرسش
علت تعدّد عناوین و اوصاف قرآن چیست؟
پرسش
خداوند می فرماید: «وَ لَقَدْ آتَیْنَاکَ سَبْعاً مِّنَ الْمَثَانِی وَ القرآن الْعَظِیمَ»، «یس وَ القرآن الْحَکِیمِ»، «ق وَالقرآن الْمَجِیدِ» و «إِنَّهُ لَقُرْآنٌ کَرِیمٌ فِی کِتَابٍ مَّکْنُونٍ». سؤال این است که چرا در سورۀ یس، قرآن مقیّد شده به صفت حکیم و در مکان دیگر به عظیم موصوف شده است و در موضع دیگر متصف به مجید شده است؟ آیا این نوعی تفنّن در کلام است یا در هر مکان با توجه به مسائلی صفت خاصی آمده است که دیگر صفات در آنجا جایز نیست؟ (یا حداقل اولویت نداشته است).
پاسخ اجمالی

عناوین و اوصاف گوناگون و متعددی برای قرآن کریم ذکر شده است که هر کدام از این اسم ها و صفات، به ابعاد ویژه ای از عظمت وجودی معجزۀ ابدی خاتم پیامبران دلالت دارد؛ مانند صفت مجید در آیۀ «وَ الْقُرْآنِ الْمَجیدِ» که بیانگر مجد و عظمت ویژۀ قرآن نسبت به دیگر کتاب های آسمانى در پیشگاه خدای بزرگ است؛ همچنین چون دارای برکات و خیر فراوانی است، به مجموعه آیات و معارف پر برکت آن مجید گفته شده است.
قرآن کریم؛ یگانه حقیقتى است داراى مراتب بسیار، و این نام ‏ها و وصف‏ هاى گوناگون به مراتب مختلف قرآن دلالت مى ‏کنند و در تنافی و تضاد با یکدیگر نیستند.

پاسخ تفصیلی
پاسخ از پرسش مزبور در بخش های زیر بیان می شود.
الف. تقسیم بندى محتوایى عناوین و اوصاف قرآن‏
عناوین و اوصاف یاد شده را به صورت کوتاه مى ‏توان به چند دسته تقسیم کرد:
1. صفات کلى قرآن به صورت اشاره است و هیچ‏ گونه دلالتى بر ویژگى‏ ها یا اهداف نزول آن ندارد؛ مانند: کتاب،[1] حدیث،[2] قرآن.[3]
2. اوصافى که بر ویژگى قرآن از نظر نحوۀ بیان دلالت دارد؛ مانند: عربى،[4] مبین،[5] متشابه،[6] مثانى،[7] تفصیل.[8]
3. اوصاف ستایش آمیزى که اجمالاً بر اهمیت و فراوانى فواید و برکات آن دلالت دارد؛ مانند: «عظیم،[9] کریم،[10] مجید،[11] مبارک[12] و احسن الحدیث.[13]
صفت ‏هاى «حکیم[14] و عزیز[15]» را نیز مى ‏توان در شمار این دسته از اوصاف قرار دارد و مى‏ توان آنها را به لحاظ نکته‏ هاى خاصى که افاده مى ‏کنند، دسته خاصى شمرد.
4. اوصافى که حال این کتاب را نسبت به سایر کتاب ‏هاى آسمانى بیان مى ‏کند؛ مانند: تصدیق،[16] مصدّق.[17]
5. عناوینى که بر نزول آن از طرف خداى متعال دلالت دارد؛ مانند: کلام اللّه،[18] آیات اللّه.[19]
6. عناوینى که بر صحت محتوا و اتقان و محکمی مضامین و روشنى مفاهیم آن دلالت دارد؛ مفاهیمى که قواى فکرى و عقلانى انسان را تغذیه و حق و باطل را از یکدیگر جدا مى‏ سازد؛ مانند: برهان،[20] بیان،[21] بیّنات،[22] فرقان،[23] فصل،[24] غیر ذى عوج.[25]
7. عناوینى که بر نیروى بر انگیزنده قرآن دلالت دارند؛ نیرویى که انسان را براى حرکت تکاملى به فعالیت وا مى ‏دارد؛ مانند بشرى[26] و نذیر[27].
8. عناوینى که دلالت دارند قرآن دل را بیدار، و از غفلت و ناهشیارى خارج و براى پذیرش حق آماده مى‏سازد؛ مانند: ذکرى،[28] ذى الذکر،[29] تذکره.[30]
9. عنوانى که بر رفع موانع و علاج امراض باطنى دلالت دارد؛ یعنى «شفاء».[31]
10. عناوینى مانند: نور،[32] بصائر،[33] هدى[34] و رحمت[35] که بر روشنگرى قرآن نسبت به همه مراحل کمال یا ابعاد انسان دلالت دارند؛ یعنى هم فکر و عقل را در مرحله شناخت، هدایت کرده، بینش درست و یقینى به انسان مى ‏بخشد، و هم به دل، روشنى و آگاهى داده، آن را براى گرایش و پذیرش حق مهیا مى سازد، و هم روح را گام به گام در سیر صعودى، همراهى و راهنمایى مى‏ کند تا درجات عالى کمال را یکى پس از دیگرى بپیماید و به هدف نهایى برسد.[36]
ب. علت و انتخاب اوصاف و اسامی قرآن کریم
در بارۀ علت و انتخاب اوصاف و اسامی قرآن کریم، دیدگاه های متفاوتی وجود دارد. «حَرالی» یکی از دانشمندان بزرگ علوم قرآنی، کتابی در این باره نوشته و در آن، 90 (نود) اسم یا وصف برای قرآن ذکر کرده است.[37]
هر کدام از اسم ها و صفات قرآن،[38] به ابعاد ویژه ای از عظمت وجودی معجزۀ ابدی خاتم پیامبران دلالت دارد.
به عنوان نمونه به برخی از این اسما و اوصاف با توضیحی دربارۀ علت نام گذاری قرآن به آنها اشاره می شود:
1. حکیم: «وَ الْقُرْآنِ الْحَکیم»؛[39]‏ خداى تعالى در این آیۀ شریفه به قرآن حکیم سوگند مى ‏خورد بر این که رسول خدا(ص) از فرستادگان است. و اگر قرآن را به وصف حکیم توصیف کرد، براى این است که حکمت در آن جاى گرفته و مستقر شده، و حکمت عبارت است از معارف حقیقى و فروعات آن، از شرایع، عبرت ها و موعظه ها.[40]
همچنین در این که چرا به قرآن، حکیم گفته شده، احتمالاتی دیگری ذکر کرده اند؛ مانند نبود اختلاف و تناقض در میان آیات، محفوظ ماندن آن از هر گونه تغییر و تحریف،[41] محکم بودن حلال و حرام  و امر و نهی آن.[42]
2. هُدی: یکى دیگر از اوصاف قرآن که بیانگر جنبه هدایتگرى آن است، «هُدى» است که به طور مکرر در قرآن آمده است؛ مانند «ذلِکَ الْکِتابُ لا رَیْبَ فیهِ هُدىً لِلْمُتَّقینَ».[43] قرآن به این دلیل که وسیلۀ هدایت پرهیزگاران است؛ همان طور که هدایت برای عموم مردم است: «...هُدىً لِلنَّاس»؛[44]‏ و هیچ گونه گمراهی در آن راه ندارد، به «هدی» نام گذاری شده است.
3. مجید: «وَ الْقُرْآنِ الْمَجیدِ»؛[45] «مجید» از ماده «مَجْد» به معناى «شرافت گسترده» است،[46] و از آن‌جا که قرآن عظمت و شرافتى بى‌پایان دارد کلمه «مجید» از هر نظر سزاوار آن است، و حکایت از مجد و عظمت این کتاب الهى دارد. ظاهرش زیبا، محتوایش عظیم، دستوراتش عالى، و برنامه‌هایش آموزنده و حیات‌بخش است.[47]
4. «کریم»؛[48] «إِنَّهُ لَقُرْآنٌ کَرِیمٌ».[49] توصیف قرآن به «کریم»، اشاره به زیبایی‌هاى ظاهرى قرآن از نظر فصاحت و بلاغت الفاظ و جمله‌ها و هم اشاره به محتواى جالب و عالی آن و معارف الهى و برنامه سعادت بشر است.[50] علامه طباطبایی در ذیل این آیه شریفه می‌گوید: «از توصیف خداى تعالى قرآن را به لفظ کریم و بدون هیچ قید - البته با در نظر داشتن این‌که مقام آیه مقام مدح است-  چنین برمی‌آید که قرآن به طور مطلق کریم و محترم است؛ هم نزد خدا کریم و عزیز است، و هم بدین جهت کریم است که صفاتى پسندیده دارد، و هم بدین جهت که سودرسان براى خلق است، سودى که هیچ چیز جاى آن‌را نمی‌گیرد؛ چون مشتمل بر اصول معارفى است که سعادت دنیا و آخرت بشر را تضمین می‌کند».[51]
توصیف قرآن به «مجید» و «کریم»؛ به لحاظ مقام والا و ارجمندش نزد پروردگار و فراوانى خیرات و برکات آن براى مردم است.[52] و تفاوت چندانی میان آن نیست.
5. عظیم: «... وَ الْقُرْآنَ الْعَظیمَ»؛[53] علت این که قرآن را به صفت عظمت یاد کرده، این است که همۀ امور دین را به نحو اختصار، با بهترین نظم و تمام ترین معنا، در بردارد.[54]
گفتنی است که برخی از مفسّران، صفت مجید –مانند در ذیل آیۀ «بَلْ هُوَ قُرْآنٌ مَجِید»-[55] را به معنای عظیم الشأن؛[56] یعنی دارای قدر و منزلت ویژه و بزرگ، دانسته اند. طبق این تفسیر، میان مجید و عظمت از جهت معنایی فرق آنچنانی وجود ندارد.
بنابراین، هر یک از نام ها و صفاتی که قرآن مجید بدان نامیده شده بدون جهت و بدون تناسب نبوده، بلکه هر یک بنابر مناسبتى و به لحاظ خصوصیتى از خصوصیات قرآن نام گذارى شده است. به دیگر سخن؛ قرآن یگانه حقیقتى است داراى مراتب بسیار، و این نام ‏ها و وصف‏ هاى گوناگون به مراتب مختلف قرآن دلالت مى ‏کنند و در تنافی و تضاد با یکدیگر نیستند. [57]
با این همه، نمی توان ادعا کرد که برای اختلاف تعبیر، تقدّم و تأخّر، مفرد و جمع آمدن برخی از واژه ها، و دیگر موارد در همۀ آیات قرآن کریم علت خاصّی دارد، بلکه ممکن است علّتی داشته و به دست ما نرسیده باشد؛ هر چند در مواردی اشارات، نکته ها و فرق هایی را بیان کرده اند، اما دست کم می توان گفت تفاوت در تعبیر برخی از آیات، به جهت ایجاد راه ‏هاى مختلف براى رساندن معانى و یا گسترش شیوه‏ هاى فصاحت و بلاغت و تفنّن در عبارت و زیبایی کلام باشد.
 

[1]. نساء، 136؛ انعام، 89.
[2]. جاثیه، 6.
[3]. مائده، 101؛ انعام، 19؛ یونس، 37.
[4]. نحل، 103.
[5]. شعراء، 195.
[6]. آل عمران، 7.
[7]. حجر، 87؛ زمر، 23.
[8]. یونس، 37.
[9]. حجر، 87.
[10]. واقعه، 77.
[11]. بروج، 21.
[12]. ص، 29.
[13]. زمر، 23.
[14]. یونس، 1؛ لقمان، 2.
[15]. فصلت، 41.
[16]. یونس، 37.
[17]. انعام، 92.
[18]. بقره، 75؛ فتح، 15.
[19]. بقره، 252؛ آل عمران، 101.
[20]. نساء، 174.
[21]. آل عمران، 138.
[22]. بقره، 99.
[23]. بقره، 185.
[24]. طارق، 13.
[25]. زمر، 28.
[26]. نمل، 2.
[27]. نجم، 56.
[28]. اعراف، 2؛ عنکبوت، 51.
[29]. ص، 1.
[30]. طه، 3.
[31]. یونس، 57.
[32]. مائده، 15.
[33]. انعام، 104.
[34]. بقره، 159.
[35]. انعام، 157.
[36]. مصباح یزدى، محمد تقى، قرآن ‏شناسى، ج 1، ص 61 و 62، (با اندکی تلخیص و ویرایش)، مؤسسه آموزشى وپژوهشى امام خمینى، قم، چاپ دوم، 1380ش.
[37]. به نقل از: معرفت، محمد هادی، علوم قرآنی، ص۵۰، چاپ سوم، نشر یاران، قم، ۱۳۸۵ش.
[38]. از جمله این اسماء و اوصاف: فصل، قَیِّم، تصدیق، مصدّق، متشابه، مَثانی، ثقیل، مبارک، عظیم، علیّ، وحی، رحمت، بشیر، بُشری، نذیر، عزیز، تذکره، ذکری، بصائر، تفصیل، بلاغ، حکمت، بیّنه، تبیان، علم، صدق، حقّ، حقّ الیقین، آیات، تنزیل، کلام اللّه، قول، حدیث، صُحف، مبین، حَبْل، عدل، امر، عُروة الوثقی، مرفوعة مطهّره، بیان، و....
[39]. یس، 2.
[40]. طباطبایی، سید محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ج ‏17، ص 62، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ پنجم، 1417ق.
[41]. حقى بروسوى، اسماعیل، تفسیر روح البیان، ج 7، ص 366، دارالفکر، بیروت، بى تا.
[42]. سمرقندى، نصر بن محمد بن احمد، بحرالعلوم، ج 3، 115، بی نا، بی جا، بی تا.
[43]. بقره، 2.
[44]. بقره، 185.
[45]. ق، 1.
[46]. فراهیدی، خلیل بن احمد، کتاب العین، محقق، مخزومى، مهدى، سامرائى، ابراهیم، ج 6، ص 89، قم، انتشارات هجرت، چاپ دوم، 1410ق؛ راغب اصفهانى، حسین بن محمد،  مفردات الفاظ قرآن‏، ص 760، بیروت، دار القلم‏، چاپ اول. 
[47]. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ج ‏9، ص 211، تهران، انتشارات ناصر خسرو، چاپ سوم، 1372ش؛ مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج‏22، ص: 227، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ اول، 1374ش.  
[49]. واقعه، 77.
[50]. مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ج ‏9، ص 341؛ تفسیر نمونه، ج ‏23، ص 267.
[51]. المیزان فی تفسیر القرآن، ج ‏19، ص 137.
[52]. قرآن‌شناسى، ج ‏1، ص 54 – 55.
[53]. حجر، 87.
[54]. مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ج ‏6، ص 531.
[55]. بروج، 21.
[56]. شیخ طوسى، التبیان فى تفسیر القرآن، با مقدمه شیخ آقابزرگ تهرانى، تحقیق: قصیر عاملی، احمد، ج 9، ص 357، دار احیاء التراث العربى، بیروت، بی تا؛ ملاحویش آل غازى، عبدالقادر، بیان المعانى، ج 1، ص 229، مطبعة الترقى، دمشق، چاپ اول، 1382ق؛ابن کثیر دمشقى، اسماعیل بن عمرو، تفسیر القرآن العظیم، ج 8، ص 366، دار الکتب العلمیة، منشورات محمدعلى بیضون، بیروت، چاپ اول، 1419ق.
[57]. ر.ک: رادمنش، سید محمد، آشنایى با علوم قرآنى، ص 226، نشر علوم نوین، جامى، تهران، چاپ چهارم، 1374ش؛ مهدوى راد، محمد على، آفاق تفسیر مقالات و مقولاتى در تفسیر پژوهى، ص 173 و 174، هستى نما، تهران، چاپ اوّل، 1382ش.
ترجمه پرسش در سایر زبانها
نظرات
تعداد نظر 0
لطفا مقدار را وارد نمایید
مثال : Yourname@YourDomane.ext
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید

طبقه بندی موضوعی

پرسش های اتفاقی

  • چرا باید نماز را به زبان عربی بخوانیم؟
    89600 نماز 1385/11/24
    برای روشن شدن پاسخ، ابتدا باید منظور از سؤال روشن شود، اگر منظور این است که به جای عربی زبان دیگری جایگزین شود، این سؤال برای افراد بی‌گانۀ از آن زبان نیز مطرح است! و اگر منظور این است که چرا باید نماز را فقط به زبان عربی ...
  • آیا در کتب اربعه شیعی، حدیثی در ارتباط با حفظ قرآن وجود دارد؟!
    17262 حدیث 1394/07/21
    در نزد شیعه، چهار کتاب اصلی وجود دارد که به آنها کتب اربعه گفته می‌شود. این چهار کتاب، سه مؤلف دارد؛ یعنی دو کتاب از این چهار کتاب، توسط یک نفر جمع‌‌آوری شده است. با توجه به این‌که سه کتاب از این چهار کتاب بیشتر شامل روایات فقهی ...
  • آیا در میان اندیشمندان دینی نوعی فردوسی ستیزی وجود دارد؟
    7927 نقش اندیشمندان دینی 1393/01/20
    در مورد شاعران مسلمانی که در ادبیات فارسی نقش چشمگیری داشته‌­اند، نه باید راه افراط را پیموده و نه از سر تفریط قدم برداشت. در این زمینه، نمایه «مولوی اعتقادات و انتقادات»، سؤال 6419 مطالعه شود. فردوسی نیز استثنایی از این کلیت نیست. واضح است که او ...
  • هرمنوتیک چیست و چه ارتباطی با نسبی گرایی دارد؟
    67924 هرمنوتیک 1387/02/14
    واژه هرمنوتیک داراى دو اصطلاح است:أ- اصطلاح عام: در این اصطلاح، این واژه هر گونه تحقیقى را که در باره تفسیر متن صورت بگیرد، شامل می‌‏شود، از این رو هرمنوتیک، تمام نحله‌‏ها را در این زمینه در بر می‌گیرد و ...
  • اگر به نذر عمل نشود، وظیفه‌ چیست؟
    31325 عهد، نذر و سوگند 1395/09/15
    چنانچه نذر مذکور، مطلق بوده و زمانی برای آن تعیین نشده‌ است، به نحوی که اگر الان آن‌را انجام دهد، مخالفت با نذر به شمار نمی‌آید، باید طبق نذر عمل کند و چیز دیگری بر عهده وی نیست. اما اگر نذر، زمان خاصی داشته و از روی عمد ...
  • چرا در آیه «یا أَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ» و نیز سه آیه بعد از آن، کلماتی که با «نفس» مرتبطند، تماماً مؤنث‌اند؟
    23043 صرف و نحو 1394/04/23
    «یا أَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ؛ ارْجِعی‏ إِلى‏ رَبِّکِ راضِیَةً مَرْضِیَّةً؛ فَادْخُلی‏ فی‏ عِبادی‏؛وَ ادْخُلی‏ جَنَّتی‏».[1] همانگونه که در پرسش مطرح شد، تمام کلمات مرتبط با واژگان «نفس»، کلماتی مؤنث‌اند. «أیتها»، «المطمئنة»، «ارجعی»، «ربّکِ»، «راضیة»، «مرضیة»، «فادخلی» و «ادخلی». دلیل برخورد با واژه‌هایی چون «نفس» به ...
  • برادران حضرت یوسف(ع) دچار چه نوع ضعف‌هاى اخلاقى بودند؟
    21034 تفسیر 1392/07/16
    از مهم‌ترین رذایل و ضعف‌های اخلاقی برادران یوسف(ع) حسادت، تکبّر، تهمت و دروغ آنان بود. منشأ این رذائل و ضعف‌های اخلاقی برادران یوسف، نقصان شخصیتی آنها بود و آنان برای توجیه رفتار ناشایستشان به فرافکنی پرداخته و پدر را مقصّر می‌شمارند. برادران یوسف بجای این‌که دلیل محبت بیشتر ...
  • چرا در آیه وضو، «مرافق» به صورت جمع آمده، اما «کعبین» به صورت تثنیه است؟
    25239 تفسیر 1392/10/23
    آیه وضو که بیان کننده کیفیت وضو ساختن است، در آیه ششم سوره مائده آمده است که در آن خداوند می‌فرماید: «اى کسانى که ایمان آورده‌‌اید! هنگامى که به نماز می‌‌ایستید، صورت و دست‌‌ها را تا آرنج‌‌ها بشویید! و سر و پاها را تا مفصل‌‌ها [برآمدگى پشت پا] ...
  • حکم مایع لزجی که گاهی در خواب از شخص خارج می گردد چیست؟
    20076 Laws and Jurisprudence 1388/08/07
    در خصوص حکم خود ارضایی و راه های نجات از آن می توانید به نمایه های: استمنا و راه نجات از آن سؤال شماره 326 (سایت: 1887)، راه نجات از استمناء سؤال شماره 1028 (سایت: 1083)،
  • زندگی‌نامه‌ی برید بن معاویه عجلی را بیان نمایید.
    2771 تاريخ بزرگان 1399/09/12
    برید بن معاویه عجلی،[1] عربی،[2] از اصحاب امام باقر(ع)[3] و امام صادق‌(ع)[4] است. کنیه وی اباالقاسم بود[5] و به همراه زرارة بن اعین، معروف ابن خربوذ مکی، ابوبصیر اسدی، فضیل بن یسار و محمد بن مسلم ...

پربازدیدترین ها