یکی از مهم‌ترین ابزارها برای نشر اصول عقائد و معارف یک مذهب، استفاده از قالبِ شعر است. به همین دلیل ائمه(ع) گاهی برای بیان نشر اصول عقائد و معارف الهی از اشعاری که خود می‌سرودند و یا سروده‌های دیگران که بار معنوی خاصی داشت استفاده می‌کردند؛ مانند:

1. امام علی(ع) در خطبه‌ی معروف شقشقیه که مشتمل بر شکایت در مورد خلافت و صبر امام در برابر از دست رفتن آن و سپس بیعت مردم با او است، به قول اعشای[1] شاعر تمسک می‌شد:

«شَتَّانَ مَا یوْمِی عَلَی کورِهَا                            وَ یوْمُ حَیانَ أَخِی جَابِر»؛^[2]

چه تفاوت فاحشی است بین امروز من با این همه مشکلات، و روز حیان برادر جابر که غرق خوشی است.

2. امام صادق‌(ع) فرمود: خدا بیامرزد بنده‏ای را که پرهیزکاری پیشه دارد و خویشتن‌داری نماید و از مردم درخواستی نکند؛ زیرا به راستی، درخواست از مردم، خواری در دنیا را شتاب دهد و مردم چیزی از خواسته‏های او را برآورده نکنند. سپس آن‌حضرت(ع) به اشعار حاتم اشاره نمود و فرمود:

«إِذَا مَا عَرَفْتُ الْیأْسَ أَلْفَیتُهُ الْغِنَی                            إِذَا عَرَفَتْهُ النَّفْسُ وَ الطَّمَعُ الْفَقْر»؛^[3]

هرگاه به چشم برکندن از دست مردم مصمم شدی و جانت با آن آشنا شد، آن‌را بی‌نیاز خواهی یافت و طمع را فقر و نیازمندی می‌بینی».

3. زمانی که اسماعیل فرزند امام صادق(ع) از دنیا رفت و تشیع جنازه ایشان انجام شد، امام صادق(ع) نشست و مردم گرد ایشان نشستند. آن‌حضرت(ع) سر بزیر داشت و سر برداشت و فرمود ای مردم این دنیا خانه جدایی و خانه پیچیدگی و کجی است، نه خانه استقامت. با این‌که جدایی از هم الفت‌ها جگرسوز و دل‌گداز است. مردم بر یکدیگر در خوب عزا داشتن و درست اندیشه کردن برتری دارند، هیچ‌کسی داغ برادر نبیند، برادرش داغ او بیند، هیچ‌کسی فرزندش‏ پیش‌مرگش نشود، او پیش‌مرگ وی شود. سپس امام(ع) به این شعر ابی‌خراش هذلی مثال زد که در نوحه برادرش گفت:

«وَ لَا تَحْسَبِی أَنِّی تَنَاسَیتُ عَهْدَهُ                                     وَ لَکنَّ صَبْرِی یا أُمَیمُ [یا أُمَامُ‏] جَمِیل‏»؛^[4]

گمان مبر که عهد دوستی تو را فراموش کردم؛ اما ای امیم(نام معشوق) صبر نیک بود.

[1]. یکی از شاعران معروف عرب بود. وی به قصد ایمان آوردن به رسول خدا(ص) از میان قبیله‌ی خود به سوی مکه حرکت کرد و اشعاری نیز در مدح آن‌حضرت سرود و در بین راه زمزمه می‌کرد. وقتی به نزدیکی‌های مکه رسید به یکی از مشرکان برخورد. آن شخص از اعشی پرسید: قصد کجا داری؟ گفت: به مکه می‌روم تا به محمد(ص) ایمان بیاورم! مرد برای این‌که اعشی را منصرف کند، گفت: محمّد زنا را حرام کرده است! اعشی گفت: به خدا مرا نیازی به آن عمل نیست. آن مرد گفت: نوشیدن شراب را نیز جایز نمی‌داند! اعشی گفت: هنوز به طور کامل کام خود را از شراب نگرفته‌‏ام و با این وضع امسال به شهر خود باز می‌گردم و تا سال دیگر کام دل را از باده‌‏گساری می‌گیرم. سپس سال آینده به نزد ایشان می‌آیم و مسلمان می‌شوم. به این ترتیب از همان راهی که آمده بود بازگشت و همان سال مرگش فرا رسید و پیش از آن‌که به نزد رسول خدا(ص) بیاید، از دنیا رفت. ر. ک: ابن هشام، عبد الملک، السیرة النبویة، تحقیق، السقا، مصطفی، الأبیاری، ابراهیم، شلبی، عبد الحفیظ، ج 1، ص 388، بیروت، دار المعرفة، چاپ اول، بی‌تا.

[2]. سید رضی، محمد بن حسین، نهج البلاغة، محقق، صبحی صالح، ص 48، قم، هجرت، چاپ اول، 1414ق.

[3]. کلینی، محمد بن یعقوب، کافی، محقق، مصحح، غفاری، علی اکبر، آخوندی، محمد، ج 4، ص 21، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، 1407ق.

[4]. شیخ صدوق، امالی، ص 237 – 238، بیروت، اعلمی، چاپ پنجم، 1400ق.