فرد عاقل اگر تصمیم به کاری دارد، بهتر است بدون عجله، و با اندیشه و مشورت کافی، تمام جوانب آن‌را بسنجد تا در ادامه منجر به پشیمانی نشود!

آنچه گفته شد، موضوعی است که عقل سلیم به آن حکم داده و -دست کم در ظاهر- مورد پذیرش تمام جوامع بشری است؛ از این‌رو نباید آن‌را مقید به دین خاصی دانست.

البته می‌دانیم موضوعاتی که عقل و فطرت انسان‌ها به آنها حکم می‌کنند، دین اسلام هم آنها را می‌پذیرد. در همین راستا می‌توان توصیه‌هایی در این دین -و نیز متون برگرفته از آموزه‌های دینی- مشاهده کرد که انسان را از اقدام عجولانه و بدون تدبیر بازداشته و این امکان را مطرح می‌سازد که چنین رویکردی چه بسا در آینده، موجب پشیمانی خواهد شد.

ضرب المثل موجود در پرسش، نمونه‌ای از این موارد و فرازی از اشعار صائب تبریزی است:

«زلیخا مُرد از این حسرت، چو یوسف گشت زندانی                         چرا عاقل کند کاری، که باز آرد پشیمانی!»

صائب با برداشت خود از آیاتی که به داستان حضرت یوسف(ع) و زلیخا می‌پردازد،[1] این شعر را سروده است! آیاتی که نشانگر آن است که زلیخا بدون اندیشیدن نسبت به پیامدهای عمل هوس‌آلود خود، اقدام به کاری کرد که نتیجه‌اش حسرت و پشیمانی بود!

از جمله، این آیه:

«وَ ما أُبَرِّئُ نَفْسی‏ إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ إِلاَّ ما رَحِمَ رَبِّی إِنَّ رَبِّی غَفُورٌ رَحیمٌ»؛[2]

من خویشتن را بی‌گناه نمی‌‏دانم؛ زیرا که نفس انسان، پیوسته او را به گناه فرمان می‌‏دهد، مگر آن‌را که مورد دلسوزی پروردگارم قرار گیرد. البته پروردگارم آمرزنده و مهربان است!

در ادامه باید گفت؛ روایات فراوانی نیز وجود دارد که انسان‌ها را از عجله و تصمیم‌گیری‌های بدون تفکّر بر حذر داشته، و به تدبیر، اندیشه، مشورت و سپس انجام عمل سفارش می‌کند و مخالفت با چنین رویکردی را موجب پشیمانی می‌داند؛ مانند:

1. «إِیَّاکَ وَ الْعَجَلَ فَإِنَّهُ عُنْوَانُ الْفَوْتِ وَ النَّدَم‏»؛[3] از عجله بپرهیز؛ زیرا عجله، سرچشمه زیان و پشیمانی است.
2. «التَّدْبِیرُ قَبْلَ الْعَمَلِ یُؤْمِنُ النَّدَم‏»؛[4] برنامه‌‌ریزی قبل از اقدام به کار، از پشیمانی جلوگیری می‌‌کند.
3. «شَاوِرْ ذَوِی الْعُقُولِ تَأْمَنِ الزَّلَلَ وَ النَّدَم‏»؛[5] با خردمندان مشورت کن تا از لغزش و پشیمانی در امان باشی.
4. «وَ أَعُوذُ بِکَ مِنْ ذَنْبٍ یُورِثُ النَّدَمَ»؛[6] از گناهی که پشیمانی به بار آورد، به تو پناه می‌‌برم.

[1]. ر. ک: «داستان یوسف و زلیخا در قرآن و تورات»؛ «زندگی‌نامه حضرت یوسف(ع)».

[2]. یوسف، 53.

[3]. تمیمی آمدی، عبد الواحد بن محمد، تصنیف غرر الحکم و درر الکلم، محقق، مصحح، درایتی، مصطفی، ص 267، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، چاپ اول، 1366ش.

[4]. همان، ص 354.

[5]. همان، ص 442.

[6]. قطب الدین راوندی، سعید بن هبة الله، الدعوات(سلوة الحزین)، ص 61، قم، مدرسه امام مهدی(عج)، چاپ اول، 1407ق.