در قرآن کریم، هفت مورد به صراحت[1] و دو مورد به کنایه[2] سخن از آسمان‌‎های هفت‎‌گانه و در یک مورد نیز ظاهراً سخن از زمین‌‎های هفت‌‎گانه آمده است.[3]

سماء(آسمان) در لغت

مقصود از سماء(آسمان) در لغت: «سماء» در لغت از ریشه‌ی «سمو» به معنای بلندی است،[4] حتی برخی لغت‌شناسان ادعا کردند هر بالای نسبت به پایین آن آسمان و هر پایین نسبت به بالای آن زمین است.[5]

آسمان در قرآن

آسمان در قرآن: کلمه «سماء» و مشتقات آن در قرآن کریم 310 بار آمده که در دو مفهوم به کار رفته است:

الف) آسمان مادی

قرآن کریم در بسیاری از موارد واژه‌ی سماء(آسمان) را معنای مادی آن به کار برده است که مصادیق و معانی متعددی از آن اراده می‌شود از جمله:

1. آسمان به معنای جهت بالا: «أَصْلُها ثابِتٌ وَ فَرْعُها فِی السَّماء»؛^[6] مانند درخت پربرکت و پاکیزه که ریشه‌ی آن در زمین ثابت و محکم است و شاخه‌‎های آن به آسمان کشیده شده است.
2. آسمان به معنای جوّ اطراف زمین: «وَ نَزَّلْنا مِنَ السَّماءِ ماءً مُبارَکاً»؛^[7] و از آسمان آب مبارکی را فرو فرستادیم.
3. آسمان به معنای مکان سیارات و ستارگان: «بزرگوار آن خدایی است که در آسمان برج‌‎ها مقرر داشته و در آن چراغ روشن خورشید و ماه تابان را روشن ساخت».[8]

ب) آسمان معنوی

قرآن کریم در بسیاری از موارد واژه‌ی سماء(آسمان) را به معنای معنوی آن به کار برده است که از آن نیز مصادیق و معانی متعددی اراده می‌شود از جمله:

1. آسمان به معنای مقام قرب و مقام حضور که محل تدبیر امور عالم است: «او است که امر عالم را از آسمان به سوی زمین تدبیر می‌‎کند».[9]
2. آسمان به معنای موجود عالی و حقیقی:[10] «روزی شما و آنچه به شما وعده داده می‌‎شود (که ظاهراً بهشت منظور است) در آسمان قرار دارد».[11]

مقصود از سبع(هفت)

کلمه‌ی سبع(هفت) در زبان عرب به دو صورت به کار می‌‎رود.

1. هفت به معنای عدد مشخص و معین که در ریاضیات به کار می‌‎رود.
2. هفت به معنای نماد کثرت؛ چراکه گاهی در عرب کلمه‌ی «هفت» به کار می‌‎رود و معنای کنائی آن (تعداد زیاد و کثیر) مراد است.

مقصود قرآن از واژه‌ی «هفت آسمان»

مفسران قرآن درباره‌ی واژه‌ی «هفت آسمان» چند احتمال داده‎‌اند.

1. هفت به معنای عدد حقیقی باشد که در این صورت این احتمالات متصور است.

الف) هفت آسمان پر از ستاره و سیاره که هر یک مثل آسمان کره خاکی زمین هستند.[12] احتمال وجود هفت جهان مشابه که هنوز کشف نشده است، وجود دارد.

ب) هفت مقام قرب و حضور و موجود عالی معنوی(هفت آسمان) در مقابل هفت مرتبه‌ی پست وجودی طبیعت.[13]

2. هفت، به معنای کثرت باشد که در این صورت احتمالات زیر متصور است:

الف) آسمان‌‌‎های زیادی(مجموعه کرات و سیارات و...) آفرید. و زمین‎‌های زیادی(کره‎‌های خاکی مشابه زمین) خلق کرد. که همه‌ی آنها در فضا شناور و معلق‌اند.

ب) تعداد زیادی از طبقات جوّ آسمان را خلق کرد و تعداد زیادی از طبقات داخلی زمین یا قطعات زمین و اقلیم‌‎ها را خلق کرد.

ج). مراتب معنوی و مقامات قرب و حضور و موجودات عالی بسیاری خلق کرد.

نتیجه این‌که با توجه به عدم شناخت و اطلاع کافی ما از  معنای هفت آسمان در قرآن و با توجه به ابهاماتی که در مورد آسمان و کهکشان‌‎ها از نظر علمی وجود دارد؛ نمی‌‎توان درباره‌ی آن نظر قطعی ارائه کرد و همه‌ی نظریات به صورت احتمال و گمان مطرح می‌‎شود.[14] امّا نباید از این نکته غافل شد که هدف قرآن هدایت معنوی و تربیتی انسان است و اشاره‌ی قرآن به مواردی؛ مانند هفت آسمان و زمین، حرکت خورشید و زمین و... علاوه بر حقانیت آنها، نشان از قدرت لایزال الهی و هموار نمودن راه خداشناسی و آماده کردن زمینه تفکر و تدبر در آفرینش است. همچنین بعضی از مطالب علمی قرآن نیازمند به زمان و اثبات علم تجربی است، و اگر علوم در مسائل علمی قرآنی نظریه‌‌ای نداد، دلیل بر باطل بودن نظریه‌ی قرآن نیست.

[1]. بقره، 29؛ اسراء، 44؛ مؤمنون، 86؛ فصلت، 12.

[2]. ملک، 3؛ نوح، 15.

[3]. طلاق، 12. «اللَّهُ الَّذِی خَلَقَ سَبْعَ سَماواتٍ وَ مِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَّ یَتَنَزَّلُ الْأَمْرُ بَیْنَهُنَّ»؛ خداوند همان کسی است که هفت آسمان را آفرید، و از زمین نیز مانند آنها را، فرمان او پیوسته در میان آنها فرود می‌‎آید.

[4]. مصطفوی، حسن، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، ج 5، ص 254، واژه «سماء»، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1371ش.

[5]. راغب اصفهانی، مفردات الفاظ، ماده «سماء»، تهران، المکتبه الرضویه، 1332ش.

[6]. ابراهیم، 24.

[7]. ق، 9.

[8]. فرقان، 61. «تبارک الذی جعل فی السماء بروجاً و جعل فیها سراجاً و قمرا منیراً».

[9]. سجده، 5. «یدبّر الامر من السماء الی الارض».

[10]. ر. ک: مصباح یزدی، محمد تقی، معارف قرآن، ص 234، قم، در راه حق، 1367ش؛ رضائی اصفهانی، محمد علی، پژوهش در اعجاز علمی قرآن، ج 1، ص 134، رشت، مبین، چاپ اول، 1380ش.

[11]. ذاریات، 22. «و فی السماء رزقکم و ما توعدون».

[12]. التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، ج 1، ص 165؛ مفردات الفاظ، ماده «ارض».

[13]. ر. ک: طباطبائی، سید محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ج 16، ص 247، قم، دفتر انتشارات اسلامی‏، چاپ پنجم‏، 1417ق.

[14]. ر. ک: طنطاوی جوهری، تفسیر الجواهر، ج 1، ص 46، دار الفکر، بی‌تا؛ ر. ک: پژوهش در اعجاز علمی قرآن، ج 1، ص 126 ـ 142.