واژه «توقیع» در لغت، چنان‌که در کتاب العین آمده، به معنای «الحاق و افزودن چیزی به نوشته» است.^[1] در اصطلاح، به نامه‌ها و نوشته‌هایی گفته می‌شود که از ائمه اطهار(ع) صادر شده است.

احادیث معصومان(ع) از نظر شیوه انتقال، به دو دسته تقسیم می‌شوند: احادیث شفاهی و احادیث مکاتبه‌ای. توقیعات، همان پاسخ‌های کتبی امام(ع) به پرسش‌ها یا نامه‌هایی هستند که از سوی آن‌حضرت صادر شده‌اند؛ بنابر این، بخشی از احادیث، مکاتبه‌ای به شمار می‌روند.

توقیعات، از جهت اعتبار، با روایات دیگر تفاوت روایات ندارند؛ یعنی مانند سایر احادیث، ممکن است صحیح، حسن، موثق یا ضعیف باشند؛ از این‌رو، اعتبار آنها نیز بر اساس همان ضوابطی سنجیده می‌شود که در مورد دیگر روایات اهل‌بیت(ع) به کار می‌رود.

ممکن است این پرسش مطرح شود که از کجا معلوم روایاتی که امروز در منابع حدیثی وجود دارد، به واقع از ائمه(ع) صادر شده و ساختگی نیست؟

این مسئله از همان قرون نخستین اسلام مورد توجه محدثان بود. به همین دلیل، راویان هنگام نقل حدیث، سلسله ناقلان روایت را با دقت ذکر می‌کردند. اگر حدیث را مستقیم از امام(ع) شنیده بودند، به آن تصریح می‌کردند و اگر از طریق واسطه نقل می‌کردند، نام همه راویان را به همان ترتیبی که حدیث از آنان نقل شده بود، بیان می‌‌کردند تا سلسله سند به امام معصوم(ع) برسد. به چنین روایاتی، «حدیث مسند» گفته می‌شود.^[2]

البته صرفِ ذکر سند برای اثبات اعتبار حدیث کافی نیست؛ زیرا باید روشن شود که راویان این سلسله، افراد راستگو و مورد اعتماد بوده‌اند یا خیر.

برای پاسخ به این نیاز، علم رجال پدید آمد. موضوع این علم، بررسی شخصیت، وثاقت و اعتبار راویان حدیث است تا مشخص شود آیا می‌توان به نقل آنان اعتماد کرد یا نه. در میان آثار معاصر، کتاب معجم رجال الحدیث اثر آیت‌الله العظمی خوئی از جامع‌ترین منابع این علم به شمار می‌رود. پیش از ایشان نیز دانشمندانی مانند شیخ طوسی، نجاشی و کشّی که به عصر راویان نزدیک‌تر بودند، در مورد راویان تحقیق کرده و آثار ارزشمندی از خود به یادگار گذاشته‌اند.

بر این اساس، برای سنجش اعتبار یک روایت، نخست باید بررسی شود که آیا سند آن تا معصوم(ع) به‌صورت پیوسته ادامه دارد یا خیر. اگر سند منقطع باشد، روایت از نظر سند ضعیف شمرده می‌شود؛ مگر آن‌که قرائن معتبر دیگری ضعف سند را جبران کند. اما اگر سند متصل باشد، نوبت به بررسی وثاقت راویان می‌رسد. اگر همه راویان، افراد مورد اعتماد و شیعه دوازده ‌امامی باشند، روایت «صحیح» نامیده می‌شود. اگر همه راویان مورد اعتماد باشند، ولی برخی از آنان شیعه امامی نباشند، روایت «موثق» خواهد بود. هر دو دسته، از روایات معتبر محسوب می‌شوند و قابلیت استناد دارند؛ زیرا معیار اصلی، وثاقت راویان است.

در مقابل، اگر در سلسله سند حتی یک راوی غیرثقه و غیرقابل اعتماد وجود داشته باشد، روایت از نظر سند «ضعیف» خواهد بود و به‌تنهایی قابل استناد نیست؛ مگر آن‌که شواهد و قرائن معتبر دیگری آن‌را تأیید کند. ^[3]

بنابر این، توقیعات امام زمان(عج) نیز مانند سایر احادیث، بر اساس قواعد علم حدیث ارزیابی می‌شوند و هیچ تفاوتی از این جهت با دیگر روایات اهل‌بیت(ع) ندارند.

از آن‌جا که بررسی سند، تشخیص وثاقت راویان و ارزیابی اعتبار روایات، کاری تخصصی است، انجام آن بر عهده عالمان و متخصصان علوم حدیث است؛ لذا کسانی که در این علوم تخصص ندارند، باید در تشخیص اعتبار روایات به نظر کارشناسان این فن مراجعه کنند؛ همان‌گونه که در سایر علوم نیز به نظر اهل‌ فن اعتماد می‌شود.

[1]. خلیل بن احمد، کتاب العین، ج 2، ص 176.

 .[2]ر. ک: حسینی قزوینی،‌ سید محمد، المدخل الی علم الرجال و الدرایه، ص 205، قم، موسسه ولی عصر(عج)، ‌چاپ اول، 1424ق.

[3]. ر. ک: مامقانی، عبدالله، مقیاس الهدایه فی علم الدرایة، ج 1، ص283، آل البیت چاپ اول، 1411ق.