جستجوی پیشرفته
بازدید
5435
آخرین بروزرسانی: 1396/10/26
خلاصه پرسش
رابطه میان دانش‌هاى اسلامى با دانش‌های تجربی بشری چیست؟ آیا یافته‌های علوم تجربی می‌تواند معیاری برای فهم آیات و روایات و نیز شناخت حدیث درست از نادرست باشد؟
پرسش
آیا یافته‌های علوم تجربی می‌تواند معیاری برای فهم و نیز شناخت حدیث جعلی از غیر جعلی باشد؟
پاسخ اجمالی
در این‌باره دیدگاه‌های مختلفی از سوی اندیشمندان دینی ارائه شده است؛ یکی از این دیدگاه‌ها این است که استفاده از دست‌آوردهاى تجربى‏ بشر، آن‌گاه که به گونه‌اى از اتقان رسیده باشند، در فهم برخى از متون (نصوص) دینى مؤثر است؛ از این‌رو برخی درباره احادیث پزشکی و امثال آن بر این عقیده‌اند که این‌گونه روایات، با حفظ ظاهر، قابل تفسیر با دانش‌هاى تجربى‏ جدید می‌باشد. همچنین این احادیث را می‌توان از راه آزمایش تجربی مورد ارزیابى قرار داد. در واقع آزمایش و آزمایشگاه، بهترین قرینه عقلى براى اثبات صحّت و سقم احادیث طبّى و... است.
 
پاسخ تفصیلی
از یک منظر، می‌توان علوم را به «دانش‌هاى اسلامى» و «دانش‌هاى بشرى»، تقسیم کرد. دانش‌هاى اسلامى، از وحى سرچشمه می‌گیرند و به کشف و طبقه‌بندى معارف موجود در قرآن و حدیث می‌پردازند. از جمله این علوم، می‌توان به فقه، اصول فقه، کلام، تفسیر، علوم حدیث و علوم قرآن، اشاره کرد.[1]
دانش‌هاى بشرى، با تلاش و کوشش بشر به دست می‌آیند و در لابراتوارها و آزمایشگاه‌ها، کشف می‌شوند و در قلمرو انسان و طبیعت، به کشف و طبقه‌بندى قوانین حاکم بر جنبه‌هاى مختلف حیات انسان و همچنین طبیعت پیرامون او می‌پردازند. از علوم انسانى، می‌توان به روان‌شناسى، جامعه‌شناسى، مدیریت، اقتصاد و ... اشاره کرد و از علوم طبیعى، می‌توان به زیست‌شناسى، نجوم، فیزیک، شیمى، پزشکى و ... اشاره نمود.
بی‌گمان گزاره‌هاى دینى (قرآن و حدیث)، منبع اصلى دانش‌هاى اسلامی‌اند و دانشمندان مسلمان، با استناد به آنها، اقدام به نظریه‌پردازى می‌کنند.
رابطه میان دانش‌هاى اسلامى با دانش‌های تجربی بشری
دانش‌هاى اسلامى، اساساً متن‌محور بوده، بدون گزاره‌هاى دینى، وجود نخواهند داشت. امّا پرسش اساسى این است که: آیا میان گزاره‌هاى دینى و دانش‌هاى بشرى، می‌تواند رابطه‌اى وجود داشته باشد؟ و آیا دانش‌هاى بشرى نیز می‌توانند به نوعى در گزاره‌هاى دینى، تأثیرگذار باشند؟ و حتی در مواقعی، یافته‌ها و نظریات علوم تجربی می‌تواند معیاری برای شناخت درستی یا نادرستی گزار‌ه‌ای حدیثی باشد؟
در این‌باره دیدگاه‌های مختلفی از سوی اندیشمندان دینی ارائه شده است که در این‌جا به برخی از آنها اشاره می‌شود:
1. هیچ رابطه‌اى میان این دو، وجود ندارد و نمی‌تواند وجود داشته باشد؛ زیرا اوّلاً: متون مقدّس در امورى غیر از اخلاق و فقه و کلام، چیزى ارائه نکرده‌اند. ثانیاً: روش تحقیق این دو نیز با هم متفاوت است. روش تحقیق در دانش‌هاى بشرى، روش «تجربى‏» است، در حالی‌که تحقیق در متون مقدّس، روش کتاب‌خانه‌اى و غیر تجربى‏ است. ثالثاً: هیچ‌یک از کتاب‌هاى مقدّس، ساختار کتاب‌هاى علمى- پژوهشى را ندارند.[2]
2. استفاده از دست‌آوردهاى تجربى‏ بشر، آن‌گاه که به گونه‌اى از اتقان رسیده باشند، در فهم برخى از متون (نصوص) دینى مؤثر است.[3] برای نمونه؛ روایت‌هایى که میزان غریزه جنسى زن و مرد را بیان می‌کند یا بر تفاوت حیا در آنان تأکید دارد، یا برخى خُلق و خوهاى زنان را برمی‌شمرد، امروزه می‌تواند در پرتو دست‌آوردهاى دانش‌هاى روان‏شناسى، تعلیم و تربیت و مردم‌شناسى، بهتر نقد و بررسى و فهمیده شود. از همین دست است احادیث پزشکی که با تکیه بر دانش‏ پزشکی می‌توان نصوص مربوطه را بهتر ارزیابى کرد. البته باید به یاد داشت که نظریه‌هاى اثبات‌نشده یا ابطال‌شده، گاه، راهزن پژوهش‌هاى عالمانه است.
همچنین شیخ صدوق(ره) - از محدّثان بزرگ شیعه - احادیث طبّى را به گونه‌اى ارزیابى می‌کند که جز در موارد خاص، نمی‌توان به آنها اعتماد کرد. وى می‌نویسد:
«عقیده ما درباره اخبار و احادیثى که درباره طب رسیده، آن است که این احادیث، بر چند گونه‌اند:
برخى از آنها با نظر به آب و هواى مکّه و مدینه گفته شده‌اند و به کار بستن آنها در دیگر شرایط آب و هوایى، درست نیست.
در برخى از آنها، معصوم(ع) بر پایه آنچه از حال و طبع سؤال کننده می‌دانسته، پاسخ داده و از همان موضع، فراتر نرفته است؛ چه این‌که امام، بیش از آن شخص به طبع وى آگاهى داشته است.
برخى از آنها را مخالفان، با هدف زشت نمایاندن چهره مذهب در نگاه مردم در میان احادیث گنجانده‌اند.
در برخى از آنها، سهوى از راوى حدیث، سر زده است.
در برخى از آنها بخشى از حدیث حفظ‌شده و بخشى دیگر از آن، فراموش شده است.
امّا روایتی که می‌گوید عسل درمان هر دردى است، روایتى است صحیح و معنایش نیز این است که عسل، شفاى هر بیماری‌اى است که از بُرودت طبع برخیزد.
آنچه نیز درباره استنجا به آب سرد براى مبتلایان به بواسیر رسیده، در موردى است که بواسیر شخص، از حرارتِ طبع، سرچشمه گرفته باشد.
آنچه هم در مورد بادنجان و درمانگر بودن آن روایت شده، ناظر به هنگام رسیدن خرما و در مورد کسانى است که خرما می‌خورند، نه ناظر به دیگر اوقات.
در نهایت باید گفت: آنچه در مورد درمانِ درستِ بیمارى از امامان(ع) رسیده، مضمون آیات و سوره‌هاى قرآن و یا دعاهایى است که به حکمِ سندهاى قوى و طُرُق صحیحى که به واسطه آنها به ما رسیده‌اند، پذیرفته خواهند شد».[4]
بر اساس این ارزیابى، تنها بخشى از احادیث طبّى را می‌توان در اختیار افراد خاصّى که آن احادیث مربوط به آنها است، قرار داد و سایر احادیث طبّى را باید کنار گذاشت و تنها احادیثى که می‌توانند در اختیار عموم مردم قرار گیرند، احادیث صحیحى است که مردم را به درمان از طریق دعا و استشفا به آیات قرآن، دعوت کرده‌اند.
به نظر می‌رسد که هر چند سخن شیخ صدوق از نظر اصولى صحیح است؛ چون غالباً احادیث طبّى، فاقد سندند و زمینه جعل در آنها به طور جدّى وجود دارد؛ ولی حاصل این‌گونه ارزیابى، بی‌بهره شدن مردم از بخشى از ذخایر علمى اهل‌بیت(ع) خواهد بود؛ زیرا ضعف سند، بی‌تردید، نشانه عدم صدور حدیث نیست، چنان‌که درستى سند، نمی‌تواند دلیل صدور قطعى آن باشد. از سوى دیگر، قضاوت درباره این‌که شمارى از درمان‌هایى که در احادیث آمده، ویژه افراد خاصّ است نیز، کار آسانى نیست.[5]
از این‌رو؛ برخی درباره احادیث پزشکی و امثال آن بر این عقیده‌اند که این‌گونه روایات، با حفظ ظاهر، قابل تفسیر با دانش‌هاى تجربى‏ جدید می‌باشد.[6]
در این راستا؛ برای نمونه؛ درباره احادیث پزشکی باید گفت: احادیثى که مبناى عمل قرار گرفتن آنها، بدون ارزیابىِ کامل، صحیح نیست و پیش از ارزیابى دقیق، نمی‌توان آنها را به عنوان رهنمودهاى پیشوایان دین به آنها نسبت داد، احادیثى است که درمان بیماری‌ها را از طریق داروهاى ویژه‌اى توصیه کرده‌اند. این احادیث را می‌توان از راه آزمایش تجربی مورد ارزیابى قرار داد. در واقع آزمایش و آزمایشگاه، بهترین قرینه عقلى براى اثبات صحّت و سقم احادیث طبّى است که خوش‌بختانه، در عصر حاضر، امکان بهره‌بردارى از آن، بیش از هر وقت دیگر، فراهم است.[7]
نتیجه‌گیری
با توجه به مطالب پیش‌گفته، اگرچه در بیشتر روایات نمی‌توان ارتباطی میان علوم تجربی جدید با آنها مشاهده کرد، اما اگر بر فرض دو روایت وجود داشته باشد که مثلاً یکی گردش زمین به دور خورشید و یکی عکس آن‌را اعلام کند، روایتی مورد پذیرش خواهد بود که با علم تجربی قطعی هم‌خوان است.
 

[1]. جمعی از استادان دانشکده علوم حدیث‏، آشنایى با حدیث، ص 31، قم، مؤسسه علمى فرهنگى دار الحدیث، سازمان چاپ و نشر، چاپ اول، 1390ش.
[2]. ر.ک: همان، ص 32.
[3]. مهریزى، مهدى، حدیث پژوهى، ج ‏1، ص 292، قم، مؤسسه علمى فرهنگى دار الحدیث، سازمان چاپ و نشر، چاپ دوم، 1390ش.
[4]. صدوق، محمد بن على، إعتقادات الإمامیة، ص 115 - 116، قم، کنگره شیخ مفید، چاپ دوم، 1414ق.
[5]. محمدى ری‌شهرى، محمد، دانشنامه احادیث پزشکى، ج ‏1، ص 18، قم، مؤسسه علمى فرهنگى دار الحدیث، سازمان چاپ و نشر، چاپ ششم، 1385ش.
[6]. ر. ک: سید هبة الدین شهرستانى، الإسلام و الهیئة، ص 86- 88 و 125 – 126، کربلا، دار المحیط للمطبوعات، 1328 ق.
[7]. دانشنامه احادیث پزشکى، ج ‏1، ص 20.
نظرات
تعداد نظر 0
لطفا مقدار را وارد نمایید
مثال : Yourname@YourDomane.ext
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید

طبقه بندی موضوعی

پرسش های اتفاقی

  • اجرای قصاص در افغانستان چگونه انجام می شود؟
    15803 Laws and Jurisprudence 1387/04/09
    افغانستان کشوری اسلامی است، قصاص به عنوان یکی از مجازات های اسلامی مورد توجه بوده و با شرایط و معیارهای موجود در فقه حنفی اجرا می شود.براساس قوانین این کشور، تمام احکام قطعی دادگاها لازم الاجرا است؛ مگر احکام مربوط به ...
  • ارتباط میان روح و بدن چگونه است؟
    71134 Islamic Philosophy 1387/11/05
    در مورد رابطه روح و بدن باید گفت بدن مرتبه ای از مراتب نفس و روح است و به همین دلیل در حقیقت، بدن در نفس و روح است نه این که روح در بدن موجود باشد؛ زیرا براساس حکمت متعالیه نفس به دلیل جامعیت و قوت وجودی دارای مراتبی ...
  • حقیقت گناه چیست؟ و چه اثرى بر روح و روان انسان دارد؟
    58760 گناه 1386/03/23
    پرسش مطرح شده در چهار بخش قابل بررسی است:حقیقت گناه: گناه که در عربى به آن «اثم» و «عصیان» گفته مى‏شود، به معناى سرپیچى از امر مولا و خطا و لغزش است. انسان گناه کار به جاى اطاعت از عقل، از شهوت و غضب پیروی مى‏کند، ...
  • پیشینه نگارش مقتل‌نویسی شهدای کربلا از چه زمانی آغاز شد؟
    8103 تاریخ 1392/11/20
    تک‌نگاری حادثه‌ها، یک گونه از نوشته‌های تاریخی است که مسلمانان در قرون نخستین برای ثبت وقایع مهم از آن بهره جسته‌اند. چنین نوشته‌هایی اغلب پیرامون روزهای پُر حادثه‌ای است که سرنوشت تاریخی مسلمانان را دچار تحوّل می‌کند.[1] یکی از تلاش‌های جدّی مورّخان در تدوین ...
  • آیا رفتاری که قبعثری در مقابل تهدید حجاج بن یوسف انجام داد، می‌تواند الگویی باشد که سخن دیگران را حمل بر صحّت کنیم؟
    4541 تاريخ بزرگان 1397/08/01
    ابتدا باید گفت؛ «حمل به صحّت» و «بازی با کلمات برای نجات خود» دو موضوع جدا از هم می‌باشند و آنچه در داستان قبعثری آمده از نوع دوم است. با ذکر این نکته به گزارش این داستان می‌پردازیم. حجّاج بن یوسف ثقفی[1] قبعثری و ...
  • ازدواج شغار، از دیدگاه اسلام چه حکمی دارد؟
    15099 ازدواج 1392/04/13
    در عصر جاهلیت به واسطۀ این که حرمتى براى زن قائل نبودند مهریه را که حق مسلّم زن بود اولیاى او مى‌گرفتند و حتى در پاره‌اى از موارد مهریۀ یک زن را ازدواج زن دیگرى قرار مى‌دادند - مثلاً برادرى خواهر خود را به ازدواج شخصى در ...
  • از چه راه‌هایی چشم‌زخم دفع می‌شود؟
    151954 تفسیر 1386/08/13
    چشم‌زخم از تأثیرات نفسانی است که دلیلی بر نفی آن وجود ندارد، بلکه حوادث بسیاری دیده شده است که با چشم‌زدن منطبق است.شیخ عباس قمی(ره) در تعویذات چشم‌زخم، خواندن آیه‌ی 51 سوره‌ی مبارکه‌ی قلم را سفارش کرده است. این آیه با توجه به شأن نزول آن ...
  • تفسیر «منهج الصادقین» ملا فتح الله کاشانی دارای چه امتیازاتی هست؟
    16320 علوم قرآنی 1392/05/14
    تفسیر «منهج الصادقین فی تفسیر القرآن المبین و إلزام المخالفین‏»[1] نوشته ملا فتح اللّه کاشانى از علمای شیعه بوده که در قرن دهم (متوفی 988 یا 997 یا هـ.ق) می‌زیست.[2] این تفسیر، از تفاسیر ارزشمند شیعى است که به ...
  • بهترین راه شناخت و پی‌بردن به اوصاف خدای کریم کدام است؟
    24395 صفات الهی 1391/09/22
    اوصاف خداوند را از سه راه می‌توان شناخت: 1. عقل: راه اول راه عقلی است؛ چنان‌که در کتاب‌های کلامی و فلسفی از این‌راه استفاده می‌کنند. برای اطلاع بیشتر رجوع شود به کتاب‌هایی؛ مانند شرح تجرید الاعتقاد خواجه نصیر طوسی، بدایة الحکمه و نهایة الحکمه علامه ...
  • آیا اسلام زندگی در شهرهای بزرگ را بهتر از سکونت در روستاها و شهرهای کوچک می‌داند؟!
    28405 حدیث 1393/09/08
    در متون حدیثی، روایاتی از پیامبر اسلام(ص) و امام علی(ع) وجود دارد که در آنها توصیه شده است در شهرها، بویژه شهرهای بزرگ زندگی کنید و از روستاها گریزان باشید؛ مانند: 1. «أَوْصَى النَّبِیُّ (ص) لِعَلِیٍّ (ع) یَا عَلِیُّ لَا تَسْکُنِ الرُّسْتَاقَ فَإِنَّ شُیُوخَهُمْ جَهَلَةٌ وَ شَبَابَهُمْ عَرَمَةٌ ...

پربازدیدترین ها