جستجوی پیشرفته
بازدید
1720
آخرین بروزرسانی: 1400/04/12
خلاصه پرسش
آیا توحید مراتب مختلفی دارد که جز خود خداوند، هیچ فردی به بالاترین مرتبه آن پی نخواهد برد؟!
پرسش
منظور از این بیان عارف انصاری درباره توحید چیست که می‌گوید: «مرتبۀ سوم توحید را خداوند به خود اختصاص داده است»؟ آیا وی معتقد است ‎‏هر کسی ادعای توحید او کند، منکر او آن‌چنان که هست، شده و توحید حقیقی، توحید ذات واحد‏‎ ‎‏از خویش است؟
پاسخ اجمالی

امام علی(ع) در خطبه‌ی اوّل نهج البلاغه در اوصاف خداوند می‌فرماید: آغاز دین شناخت او است، و کمال شناختش باور کردن او، و نهایت باور کردنش یگانه دانستن خداوند، و سرانجام یگانه دانستنش اخلاص به او، و حدّ اعلاى اخلاص به او نفى صفات از او است، چه این‌که هر صفتى گواه این است که غیر موصوف است، و هر موصوفى شاهد بر این است که غیر صفت است. پس هر کس خداى سبحان را با صفتى وصف کند او را با قرینى پیوند داده، و هر کس او را با قرینى پیوند دهد دوتایش انگاشته، و هر کس دوتایش انگارد داراى اجزایش دانسته، و هر کس او را داراى اجزاء بداند حقیقت او را نفهمیده، و هر کس حقیقت او را نفهمید برایش جهت اشاره پنداشته، و هر آن‌کس براى او جهت اشاره پندارد محدودش به حساب آورده، و هر کس محدودش بداند؛ مانند معدود به شماره‌‏‌اش آورده است.[1]

این روایت به‌ویژه آن بخش که می‌فرماید: «و حدّ اعلاى اخلاص به او نفى صفات از او است»،[2] نیاز به تفسیر و توضیح دارد؛ زیرا علاوه بر آیات و روایات، امام علی(ع) بارها در سخنان خود خداوند متعال را به اوصاف کمالی و جمالی می‌ستاید؛ به عنوان نمونه به یک قطعه کوچک اشاره می‌کنیم: «او خدایى ‏یگانه است همان‌گونه که خود را وصف نموده‏ است».[3]

بنابراین تفسیر این روایت ضروری است؛ و به چند صورت می‌توان تفسیر کرد و توضیح داد: 

  1. منظور امام(ع) از نفی صفات خداوند، صفاتی است که زائد بر ذات و غیر ذات خداوند است؛ یعنی نباید خداوند را مانند انسان‌ها موجودی بدانیم که بسیاری از صفات (مانند علم، قدرت و ...) را در ابتدای آفرینش ندارد و ذات او خالی از آن صفات است، و به مرور زمان و در سایه‌ی سعی و تلاش، آن صفات را کسب می‌کند.

این تفسیر را می‌توان به عنوان مرحله‌ی ابتدایی تفسیر روایت پذیرفت.

  1. تفسیر دقیق‌تر که بر اساس مبانی عرفانی است، این است که گفته شود مقصود روایت، نفی صفات در مقام ذات است؛ زیرا بر اساس مبانی عرفانی اساساً ذات از آن حیث که ذات است، به هیچ‌گونه تعیّنی متعیّن نمی‌شود و تعیّن در مرتبۀ متأخر از ذات، یعنی از آثار تجلیات اسمائی است.[4]

حاصل آن‌که ذات حق، در مرحله‌ی ذات ناشناختنی است؛ و وجود مطلق و لا بشرط است؛ هرگاه از حیث یکی از تعیّنات کمالی یا از حیث نحوۀ ارتباط با افعال و عالم خلق لحاظ گردد، موصوف به اسماء می‌شود.[5] ذات در مرتبه‌ی ذات از اسماء و صفات خود نیز بی‌نیاز است؛ چرا که اسماء، رابط حق با عالم‌اند و این ارتباط، برای مخلوقات و برای آنها است؛ لذا آنچه به اسماء نیازمند است، حق نیست، بلکه عالم است.[6]

در هر صورت دلیل و گواه بر این‌که مقصود حضرت نفی مطلق نیست، سخنان خود امام(ع) است که به عنوان توضیح و شرح فوراً به دنبال این سخنان بیان فرمودند: «چه این‌که هر صفتى گواه این است که غیر موصوف است، و هر موصوفى شاهد بر این است که غیر صفت است». بنابراین، نفی این‌گونه صفات(صفات زائد بر ذات یا صفات در مرتبه‌ی ذات) از خداوند منافات ندارد که خداوند را متصف به صفاتی بدانیم که زائد بر ذات نباشند یا در مراتب متأخر از ذات باشند.[7]

عارف انصاری نیز اگر چنین عبارتی گفته باشد، ظاهرا اشاره به همین مطلب دارد، که ذات در مقام ذاتش مطلق است و هیچ صفت و قیدی ندارد؛ و اگر کسی ذات را در مقام ذات او، مقید به وصفی کند، در واقع او را محدود کرده و ذات مطلق را  انکار کرده است.

در ضمن باید توجه داشت این موضوعات از مباحث مهم عرفان نظری است، شناخت دقیق آن نیاز به آموختن علم عرفان و آگاهی از مبانی آن دارد.

 

 


[1]. شریف الرضی، محمد بن حسین، نهج البلاغة، ترجمه، انصاریان، حسین، ص 43- 44، تهران، پیام آزادى، چاپ دوم، 1386ش. «أَوَّلُ الدِّینِ مَعْرِفَتُهُ وَ کَمَالُ مَعْرِفَتِهِ التَّصْدِیقُ بِهِ وَ کَمَالُ التَّصْدِیقِ بِهِ تَوْحِیدُهُ وَ کَمَالُ تَوْحِیدِهِ الْإِخْلَاصُ لَهُ وَ کَمَالُ الْإِخْلَاصِ لَهُ نَفْیُ الصِّفَاتِ عَنْهُ لِشَهَادَةِ کُلِّ صِفَةٍ أَنَّهَا غَیْرُ الْمَوْصُوفِ وَ شَهَادَةِ کُلِّ مَوْصُوفٍ أَنَّهُ غَیْرُ الصِّفَةِ فَمَنْ وَصَفَ اللَّهَ سُبْحَانَهُ فَقَدْ قَرَنَهُ وَ مَنْ قَرَنَهُ فَقَدْ ثَنَّاهُ وَ مَنْ ثَنَّاهُ فَقَدْ جَزَّأَهُ وَ مَنْ جَزَّأَهُ فَقَدْ جَهِلَه‏ ...».

[2]. «کمال الإخلاص له، نفی الصفات عنه».

[3]. نهج البلاغة، ترجمه، انصاریان، ص 628.

[4]. امام خمینی عبارت امام علی(ع) را که می‌فرماید: «حدّ اعلاى اخلاص به او نفى صفات از او است را به همین نحو تفسیر کرده است. ر. ک: امام خمینی، تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، ص 30، قم، موسسه پاسدار اسلام، 1410ق.

[5]. و بر اساس این تعیّن، ظهور می‌یابد و شناخته می‌شود؛ و به تعبیر ابن عربی، ذات حق همان‌طور که از عالم و مظاهر خویش بی‌نیاز است. ر. ک: ابن عربی، محی الدین، تصحیح، ابوالعلا عفیفی، فصوص الحکم، ص 104 و 107، تهران، الزهرا، 1366ش.

[6]. ر. ک: مجموعه آثار4 امام خمینی و اندیشه های اخلاقی ـ عرفانی (مقالات عرفانی ـ 1)، ص 211. رحیمیان، سعید، اسماء الهی در جهان نگری عرفانی امام خمینی رحمه الله. http://www.imam-khomeini.ir/.

[7]. برای اطلاع بیشتر در این موضوع پاسخ‌های 5369 (فرق صفات خدا با صفات انسان)؛ 19220 (وحدت بین صفات ذاتی خدا) و 2229 (چگونگی ارتباط صفات فعل با حوادث زمانی).

نظرات
تعداد نظر 0
لطفا مقدار را وارد نمایید
مثال : Yourname@YourDomane.ext
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید

طبقه بندی موضوعی

پرسش های اتفاقی

  • منظور از انقلاب و انقلاب اسلامی چیست؟ علت وقوع، ارکان و نقش انقلاب اسلامی در جهان چیست؟
    41567 کلیات 1392/09/17
    نظریه‌پردازان جامعه‌شناسی سیاسی، هر یک بر مبنایى خاص تعاریف مختلفى برای انقلاب ارائه داده‌اند؛ مانند این‌ تعریف: «انقلاب، جنبشى سرسختانه و بر مبناى اصول مکتبى معیّنى است که با درک واقعیت‌هاى موجود، به ‏دنبال تغییر و دگرگونى بنیادین در تمام ابعاد زندگى فردى، اجتماعى و سیاسى و معیارها، ...
  • فرق بحران بلوغ و افسردگی نوجوان چیست؟
    20531 درمان رذائل اخلاقی 1389/02/07
    برخی از ویژگی ها و خصوصیات روانی دوران نوجوانی عبارتند از: احساس هویت، تغییرات شدید و ملموس جسمی و روحی، رشد هیجانی و عاطفی، رشد اجتماعی، رشد اخلاقی. به طور کلی نوجوان در این دوره تمایلات و خواهش های متضادی دارد ...
  • آیا اهل بیت(ع) از پهلوی راست مادرانشان به صورت نور متولد شده‌اند؟
    19841 اهل بیت و ذوی القربی 1393/04/03
    یک. در ارتباط با پرسش اول باید گفت؛ احمد بن جعفر طوسی از حکیمه دختر امام جواد(ع) نقل می‌کند که امام حسن عسکری(ع) فرمود: ما اوصیاء در شکم حمل نمی‌شویم، بلکه در پهلو حمل می‌شویم و از رحم خارج نمی‌شویم، بلکه از ران خارج می‌شویم؛ زیرا ما نور ...
  • چرا مذهب شیعه بهترین مذهب است؟
    67736 شیعه و دیگر مذاهب 1388/11/13
    برتری مذهب تشیع به دلیل "حق" بودن آن است، و دین حق در هر برهه‌ای منحصراً یک دین است و سایر ادیان موجود یا اساساً باطل و بی‌اساس‌اند و یا منقرض و منسوخ، و امروز شریعت حقه، شریعت اسلام است، و اسلام ناب و راستین در چهرۀ مذهب تشیع متجلی ...
  • آیا فرار از پرداخت مالیات در کشورهای غیر اسلامی جایز است؟
    12571 رعایت مقررات و قوانین 1389/10/11
    پاسخ حضرت آیت الله هادوی تهرانی (دامت برکاته) به این شرح است:1. وقتی شما در یک کشور زندگی می کنید، باید به قوانین آن کشور عمل کنید، مگر این که خلاف شریعت اسلامی باشد.2. اگر فرار شما از مالیات موجب بد نامی مسلمانان شود، قطعاً حرام است و ...
  • آیا آیه شریفه: "فما استمتعتم به منهّن فاتوهن اجورهنّ فریضة"، دلالت بر ازدواج موقت می کند؟ چرا در این آیه از فعل امر استفاده نشد؟
    23976 ازدواج، خانواده، طلاق و 1387/08/19
    مقصود از استمتاع در آیه شریفه: "فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ فَرِیضَةً"؛ هر گاه آنها را به عقد متعه درآوردید، اجرتشان را بپردازید، درآمیختن و کسب لذت است، بنابراین معناى جمله این است: هر گاه از زنان لذت بردید، مهرشان را بدهید.اصحاب امامیه و عده ای از صحابه ...
  • معنای دقیق «النزع فی المشی» که در روایات برای راه رفتن متکبرانه به کار رفته است، چیست؟
    8822 گناه و رذائل اخلاقی 1392/11/29
    با نگاهی تخصصی به کتاب های معتبر لغت عربی، دو معنا را برای عبارت فوق می توان در نظر گرفت: 1- مقصود از نزع، کشیدن اندام و به نوعی خرامان راه رفتن باشد، به گونه ای که از حد راه رفتن عادی مردمان خارج شده و جلب ...
  • خواستگاری دارم که قبلاً دزدی می‌کرد ولی حالا توبه کرده، حکم اموال و دارایی‌ ایشان چیست؟
    7013 حقوق مادی 1393/07/10
    تصرف در اموالی که قطعاً از دزدی به دست آمده جایز نیست و باید آن اموال به صاحبانش برگردانده و یا به شکلی رضایت آنها جلب شود، ولی تا یقین به دزدى بودن اموال مورد ابتلا نباشد، استفاده از آنها اشکالی ندارد. ضمائم: پاسخ مراجع عظام تقلید نسبت ...
  • رجعت چگونه با حرکت جوهری قابل توجیه است؟
    7325 حرکت جوهری 1393/06/15
    رجعت به معنای بر گشت شخص با تمام خصوصیات حتی خصوصیت زمان نیست. بلکه به نوعی استمرار وجود قبلی شخص است. بنابراین رجعت نه تنها با حرکت جوهری تنافی ندارد؛ بلکه حرکت جوهری می‌تواند یکی از دلایل بر رجعت محسوب گردد. برای اطلاع بیشتر رجوع شود:
  • فرق سؤال و شبهه چیست؟
    13912 بیشتر بدانید 1395/05/02
    اگرچه در ابتدا این دو واژه، معنای نزدیک به همی دارند، اما با توجه به امر مهم پاسخ‌گویی و ظرافت‌های موجود در این زمینه باید با دقت بیشتری آن‌دو را بررسی کرد؛ چرا که نوع پرداختن به هر کدام می‌تواند متفاوت باشد. سؤال معمولاً از فطرت حقیقت‌جوی انسان ...

پربازدیدترین ها