نخست باید گفت؛ رحمت الهی دو گونه است: رحمت عام و رحمت خاص.

رحمت عام؛ مانند رزق و روزی، آب، باران، هوا و موارد مشابهی است که تمام موجودات از آنها بهره‌مندند؛ اما رحمت خاص تنها برای بندگانی است که کارهای ویژه‌ای انجام داده و بدین ترتیب، جدا از رحمت عام، شایسته دریافت لطف و رحمتی ویژه از جانب خداوند شده‌اند. رحمتی که دیگران از آن محروم‌اند!

به صورت کلی می‌توان گفت؛ انجام هر عملی که رضایت خداوند در آن باشد، می‌تواند منجر به شایستگی دریافت رحمتی خاص از جانب آفریدگار شود. با این وجود، اما در قرآن و روایات، رفتارها و کردارهای مشخصی به عنوان نمونه برای دریافت رحمت خاص بیان شده‌اند که در ادامه به بخشی از آنها خواهیم پرداخت، با ذکر این نکته که شاید برخی بندهای زیر با هم تشابه و تداخل داشته باشند:

1. ایمان و تقوا: «وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرى‏ آمَنُوا وَ اتَّقَوْا لَفَتَحْنا عَلَیْهِمْ بَرَکاتٍ مِنَ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ».[1]

و اگر ساکنان آبادی‌ها، ایمان آورده و پرهیزکار می‌شدند، برکات آسمان و زمین را بر آنها می‌‏گشودیم.

(با توجه به شواهد پیرامونی، مراد آیه، برکات عامی نیست که شامل تمام جهانیان می‌شود).

2. پیروی از خدا و پیامبر(ص): «وَ أَطِیعُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ»؛[2] از خدا و رسولش اطاعت کنید تا مشمول رحمت خدا شوید.
3. اندیشه‌ورزی: امام علی(ع): «رَحِمَ اللَّهُ امْرَأً سَمِعَ حُکْماً فَوَعَى‏ ...»؛[3] خداوند آن بنده‏اى را رحمت کند که سخن حکیمانه‌‌ای‌ را شنیده و آن‌را راهنمایش قرار ‌دهد.
4. عبرت‌گرفتن: امام علی(ع) فرمود: «رَحِمَ اللَّهُ امْرَأً تَفَکَّرَ فَاعْتَبَرَ وَ اعْتَبَرَ فَأَبْصَر ...»؛[4] رحمت خدا بر کسی باد که بیندیشد و عبرت گیرد و با عبرت‌گرفتن بینا شود.
5. دوستی اهل‌بیت(ع): همچنین از آن‌حضرت نقل شده است: «نَاصِرُنَا وَ مُحِبُّنَا یَنْتَظِرُ الرَّحْمَة ....»؛[5] یاور و دوست ما در انتظار رحمت خدا است.
6. بردباری در برابر امتحان‌های الهی: «وَ بَشِّرِ الصَّابِرِینَ،...، أُولَئِکَ عَلَیْهِمْ صَلَوَاتٌ مِّن رَّبِّهِمْ وَ رَحْمَةٌ»؛^[6] به صابران مژده ده! .... آنهایند که درودها و رحمت خدا شامل حالشان خواهد شد!
7. استغفار و توبه از گناهان: «لَوْ لا تَسْتَغْفِرُونَ اللَّهَ لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ»؛[7] چرا استغفار نمی‌کنید؟! تا شاید مورد رحمت خدا قرار گیرید؟!
8. احسان و نیکوکاری: «إِنَّ رَحۡمَتَ ٱللَّهِ قَرِیبٞ مِّنَ ٱلۡمُحۡسِنِینَ»؛[8] رحمت خدا به نیکوکاران نزدیک است!
9. عیادت‌‏ از بیماران: پیامبر(ص): «عَائِدُ الْمَرِیضِ یَخُوضُ فِی الرَّحْمَةِ»؛[9] عیادت‌‏کننده از بیمار، در رحمت خدا سیر می‌‏کند.
10. دلسوزی برای تمام آفریدگان: پیامبر(ص): «اِرحَم مَن فِی الاَرضِ یَرحَمکَ مَن فِی السَماء»؛[10] به زمینیان رحم کن، تا خدای آسمانی تو را مورد رحمتش قرار دهد.
11. یاد خدا: امام علی(ع): «بِذِکرِ اللّهِ تُستَنزَلُ الرحمَةُ»؛[11] با ذکر و یاد خدا، رحمتش فرود آید.
12. گوش دادن به قرآن: «إِذا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَ أَنْصِتُوا لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ»؛[12] هرگاه قرآن خوانده شود، به آن گوش دهید و ساکت باشید شاید مورد رحمت قرار گیرید.
13. آشتی دادن مؤمنان: «إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ فَأَصْلِحُوا بَیْنَ أَخَوَیْکُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ»؛[13] مؤمنان با هم برادرند، پس برادرانتان را با هم آشتی دهید و تقوا پیشه کنید، شاید مورد رحمت قرار گیرید.
14. ابراز محبت به مؤمنان: امام صادق‌(ع): «إِنَّ الْمُؤْمِنَیْنِ إِذَا اعْتَنَقَا غَمَرَتْهُمَا الرَّحْمَة».[14]هرگاه دو برادر مؤمن، یکدیگر را در آغوش گیرند، رحمت خداوند آنها را فرا خواهد گرفت.

با جست‌وجوی بیشتر در منابع اسلامی شاید بتوان ده‌ها‌ نمونه دیگر را نیز مشاهده نمود؛ اما همان‌گونه که در ابتدا گفته شد، هر رفتار مورد رضایت پروردگار، رحمت خاصه او را نیز به دنبال خواهد داشت.

[1]. اعراف، 196.

[2]. آل عمران، 132.

[3]. سید رضی، محمد بن حسین، نهج البلاغة، محقق، صبحی صالح، ص 103، قم، هجرت، چاپ اول، 1414ق.

[4]. همان، ص 149.

[5]. همان، ص 163.

[6]. بقره، 155- 157.

[7]. نمل، 46.

[8]. اعراف، 56.

[9]. دیلمی، حسن بن محمد، ارشاد القلوب إلی الصواب، ج 1، ص 44، قم، الشریف الرضی، چاپ اول، 1412ق.

[10]. شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، محقق، مصحح، غفاری، علی اکبر، ج 4، ص 379، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ دوم، 1413ق.

[11]. تمیمی آمدی، عبد الواحد، تصنیف غرر الحکم و درر الکلم، محقق، مصحح، درایتی، مصطفی، ص 188، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، چاپ اول، 1366ش.

[12]. اعراف، 204.

[13]. حجرات، 10.

[14]. کلینی، محمد بن یعقوب، کافی، محقق، مصحح، غفاری، علی اکبر، آخوندی، محمد، ج 2، ص 184، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، 1407ق.