ضرب المثل «درخت هر چه پربارتر افتاده‌تر»، ناظر به یک فضیلت اخلاقی و انسانى به نام تواضع است.

می‌دانیم که یک درخت هرچه پربارتر باشد و میوه بیشتری داشته باشد، شاخه‌هایش رو به پایین خم می‌‌شود، بر خلاف درختان کم‌بار و یا بی‌میوه که شاخه­ های بلند و رو به آسمان دارند!

در وضعیتی مشابه، انسان‌های اهل دانش نیز هر قدر علم و آگاهی آنها بیشتر باشد، متواضع‌تر و بی‌تکبرترند. انسان دانا مانند درخت میوه‌دار، بدون غرور و تکبر با مردم برخورد می‌کند و با تواضع و فروتنی می‌کوشد تا دیگران از دانش و منش او بهره‌مند شوند، مانند درخت پرباری که به دلیل خم‌شدن شاخه‌هایش، مردم به آسانی می‌توانند از میوه‌هایش استفاده کنند.

این ضرب المثل به نوعی، انتقاد از افراد مغروری است که به دلیل اندک‌دانش خود، رفتار متکبرانه‌ای با مردم دارند و به آنان یادآوری می‌کند که انسان اگر دانش واقعی داشته باشد، از خودبرتربینی خودداری نموده؛ بلکه فروتنی‌اش بیشتر می‌شود!

واقعیت موجود در این ضرب المثل را می‌توان برگرفته از فطرت انسانی و متون دینی دانست.

قرآن کریم در این موضوع می‌فرماید: «وَ عِبادُ الرَّحْمنِ الَّذینَ یَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْناً وَ إِذا خاطَبَهُمُ الْجاهِلُونَ قالُوا سَلاماً»؛[1] آنانی که هنگام راه رفتن بر روی زمین، با وقار و تواضع گام برمی دارند و هنگام برخورد با افراد نادان، با آنها به تندی رفتار نمی‌کنند، از بندگان خاص خداى رحمان به شمار می‌آیند.

امام علی(ع) در روایتی می‌فرماید: «التَّوَاضُعُ ثَمَرَةُ الْعِلْم»؛‏^[2] فروتنی از پیامدهای دانش است.

آنحضرت در خطبه همام و در بیان ویژگی‌های انسان‌های پرهیزکار هم به دانش‌پژوهی آنان اشاره فرموده است:

«وَقَفُوا أَسْمَاعَهُمْ عَلَى الْعِلْمِ النَّافِعِ لَهُم‏».

 و هم فروتنی آنان را یکی از برجستگی‌هایشان به شمار می‌آورد:

«مَشْیُهُم التّواضع».^[3] یعنی این دو را لازم و ملزوم هم می‌داند.

این سفارش‌ امیر مؤمنان(ع) خطاب به دانش‌پژوهان نیز شنیدنی است:

«یَا طَالِبَ الْعِلْمِ‏ إِنَّ لِلْعَالِمِ ثَلَاثَ عَلَامَاتٍ الْعِلْمَ وَ الْحِلْمَ‏ وَ الصَّمْتَ»؛^[4] ای جوینده دانش! بدان که دانشمند واقعی سه نشانه دارد که تنها یکی از آنها دانش است. و صبوری و سکوت، دو نشانه دیگر او است!

به عبارت دیگر، وقتی دانش کسی افزون‌تر می‌شود، نسبت به انحرافات و جهل مردم آگاه‌تر خواهد شد؛ از همین‌رو باید حوصله و حلم و بدون آن‌که متکبرانه برخورد کند، با آنان تعامل داشته باشد و برای برطرف نمودن نادانی‌شان بکوشد.

انسان‌های مغرور مانند درخت بی‌ثمر و میوه‌اند؛ هرچقدر هم ظاهر خوبی داشته باشند، همین غرور و تکبرشان نشانگر باطن آنان خواهد بود؛ اما دانشمندان واقعی، بیش از آن‌که دانششان به چشم آید، فروتنی‌شان دیگران را به وجد می‌آورد.

در حقیقت پیام این ضرب المثل، آن است که انسان‌‌های دانشمند می‌توانند با فروتنی و تواضع در رسیدن به اهداف مقدس خود موفق‌تر باشند.[5]

[1]. فرقان، 63.

[2]. تمیمی آمدی، عبد الواحد بن محمد، تصنیف غرر الحکم و درر الکلم، محقق، مصحح، درایتی، مصطفی، ص 248، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، چاپ اول، 1366ش.

[3]. شریف رضی، محقق، صبیحی صالح، نهج البلاغه، ص 303، قم، هجرت، چاپ اول، 1407ق.

[4]. کلینی، محمد بن یعقوب، کافی، محقق، مصحح، غفاری، علی اکبر، آخوندی، محمد، ج 1، ص 37، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، 1407ق.

[5]. ر. ک: «معنای مدارا و آثار آن از نگاه روایات».