جستجوی پیشرفته
بازدید
8040
آخرین بروزرسانی: 1391/05/25
خلاصه پرسش
چه نکته‌ای در تکرار لفظ الله در آیه «أَخْلَصُواْ دِینَهُمْ لِلَّهِ» وجود دارد، در حالی که خداوند می‌توانست به جای آن از ضمیر، استفاده نماید؟
پرسش
بسم الله الرّحمن الرّحیم. در آیه 146 سوره نساء پس از وصف منافقان و عذاب آنها می‌فرماید: «إِلا الَّذِینَ تَابُوا وَ أَصلَحُوا وَ اعْتَصمُوا بِاللَّهِ وَ أَخْلَصوا دِینَهُمْ للَّهِ فَأُولَئک مَعَ الْمُؤْمِنِینَ...». در عبارت «اخلصوا دینهم لله» می‌توانست بفرماید «اخلصوا دینهم له» و به ضمیر اکتفا کند، امّا اسم ظاهر را تکرار کرد. این برای چیست و چه نکته‌ای در این تکرار وجود دارد؟
پاسخ اجمالی

بر اساس آیه‌ی مورد بحث، چنانچه بی‌گانه و اهل نفاق از مسیر خود پشیمان شده و به ندای فطرت و دعوت اسلام توجه نموده، توبه نماید و به سوى بندگى خداوند مهربان و توبه‌پذیر باز گردد، خداوند نیز بر حسب حکمت، توبه و بازگشت او را به ‌سوى ایمان خواهد پذیرفت. تکرار لفظ «الله» به ‌جهت این است که به منافقان تأکید کند، زمانی توبه شما پذیرفته می‌شود و مؤمن حقیقی می‌شوید که به دامن لطف و رحمت خداوندی، چنگ زنید، و دین خود را براى الله خالص کنید. و بدیهی است که آوردن اسم ظاهر، مقصود گوینده را روشن‌تر از ضمیر به شنونده می‌رساند.

پاسخ تفصیلی

تکرار در آیه‌ی شریفه‌ی «إِلَّا الَّذِینَ تَابُواْ وَ أَصْلَحُواْ وَ اعْتَصَمُواْ بِاللَّهِ وَ أَخْلَصُواْ دِینَهُمْ لِلَّهِ فَأُوْلَئکَ مَعَ الْمُؤْمِنِینَ وَ سَوْفَ یُؤْتِ اللَّهُ الْمُؤْمِنِینَ أَجْرًا عَظِیمًا»،[1] و آیات نظیر آن در قرآن کریم،[2] به شیوه‌های سخن گفتن حکیمانه الاهی برمی‌گردد که یکی از مهم‌ترین آن بلاغت در کلام و به جهت فایده‌ای تکرار شده است؛ چرا که یکى از شیوه‏ها و روش‌هایى که قرآن کریم در پیام‏رسانى خود از آن استفاده کرده، تکرار یک کلمه یا جمله یا یک آیه کامل است. این تکرارها فوائد و آثارى دارد و از محسنات کلام به شمار مى‏رود. این‌گونه تکرارها براى تأکید مطلب و تقریر کلام و یا نشان دادن عظمت و اهمیت موضوع است و در مجموع هدف این است که توجه شنونده به خوبى به سوى موضوع یا مطلب مورد نظر جلب شود.‏[3] همان‌طور که در آیه‌ی شریفه‌ی «قُلْ سِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَانْظُرُوا کَیْفَ بَدَأَ الْخَلْقَ ثُمَّ اللَّهُ یُنْشِئُ النَّشْأَةَ الْآخِرَةَ»،[4] ظاهراً طبیعى مى‏نمود که بگوید: «... فانظروا کیف بدأ الخلق ثم ینشئ ...» ولى به جاى ضمیر، اسم‏ ظاهر «الله» را براى تأکید آورده است تا این معنا را برساند که همان خدایى که نشئت نخستین را شروع کرد، هم او است که نشئت بازپسین را نیز انشاء مى‏کند.[5]

توضیح این‌که در بلاغت باید سخن بر مقتضای حال مخاطب و مکان و زمان خطاب، ایراد گردد،[6] که بر سه قسم است:

یک. گاهی مقتضای حال مخاطب و زمان و مکان، این است که سخن کوتاه گفته شود؛ مانند این‌که مخاطب بسیار تیز هوش یا خسته است یا زمان کم است یا مکان مناسب نیست که در اصطلاح به آن «ایجاز»، می‌گویند.

دو. گاهی هم باید سخن به صورت متعارف گفت، به گونه‌ای که لفظ و معنا با هم برابر باشند و شرایط متعارف چنین شیوه‌ای را اقتضا می‌کند که آن را «مساوات» می‌نامند.

سه. گاهی شرایط، اقتضا می‌کند که لفظ، بیشتر از معنا باشد؛ مانند این که مخاطب کُند ذهن یا بی‌توجّه یا منکر است، یا سخن دارای اهمیت زیاد است و جمله یا کلمه‌ای را به جهت فایده‌ای که در تکرار آن است، تکرار می‌شود. به این شیوه از بلاغت سخن، «اطناب» گفته می‌شود.[7]

همچنین در علم معانی برای تکرار لفظ یا جمله، نه فایده ذکر نمودند که یکی از آن فایده‌ها، «تأکید»، برای رسوخ و جای گرفتن معنا در نفس و جان شنونده است.[8]

نظام جهان تکلیف بر اساس آزمایش هر یک از افراد بشر است، در هر لحظه می‌توان درباره‌ی عقیده و مسیر خود تجدید نظر نموده و بدان ادامه و یا مسیر خود را تغییر داد. بر اساس آیه‌ی مورد بحث، چنانچه بی‌گانه و اهل نفاق از مسیر خود پشیمان شده و به ندای فطرت و به دعوت اسلام توجه نموده توبه نماید و به سوى بندگى خداوند مهربان و توبه‌پذیر باز گردد، خداوند نیز بر حسب حکمت، توبه و بازگشت او را به‌ سوى ایمان خواهد پذیرفت. و تکرار لفظ «الله» به‌ جهت این است که به منافقان تأکید کند زمانی توبه شما پذیرفته می‌شود و مؤمن حقیقی می‌شوید که به دامن لطف و رحمت خداوندی، چنگ زنید، و دین خود را براى الله خالص کنید. و بدیهی است که آوردن اسم ظاهر، مقصود گوینده را روشن‌تر و آسان‌تر از ضمیر به شنونده می رساند.

 


[1]. نساء، 146، «مگر آنها که توبه کنند، و جبران و اصلاح نمایند، به (دامن لطف) خدا، چنگ زنند، و دین خود را براى خدا خالص کنند آنها با مؤمنان خواهند بود و خداوند به افراد باایمان، پاداش عظیمى خواهد داد».

[2]. مانند: «فَإِنَّ مَعَ الْعُسْرِ یُسْرًا»، «إِنَّ مَعَ الْعُسْرِ یُسْرًا»؛ شرح، 5 و 6.

[3]. ر.ک: حمدى زقروق، محمود، الموسوعة القرآنیة المتخصصة، ص 460 – 462، وزارة الاوقاف مصر، القاهرة، چاپ: بى‏نا، 1423ق؛ جعفرى، یعقوب، سیرى در علوم قرآن، ص 270 – 274، اسوه، تهران، چاپ سوم، 1382ش؛ همچنین درباره‌ی تکرار در قرآن کریم ر.ک: الکرمانى، محمود بن حمزة، أسرار التکرار فی القرآن، دار الفضیلة، القاهرة، چاپ: بى‏نا، بى‏تا.

[4]. عنکبوت، 20: «بگو: در زمین بگردید و بنگرید خداوند چگونه آفرینش را آغاز کرده است؟ سپس خداوند (به همین گونه) جهان آخرت را ایجاد مى‏کند یقیناً خدا بر هر چیز توانا است!».

[5]. فراستخواه، مقصود، زبان قرآن، ص 218 و 219، علمى و فرهنگى، تهران، چاپ اوّل، 1376ش.

[6]. جمعی از اساتید حوزه، جواهر البلاغه، ص 32، انتشارات مرکز مدیریت حوزۀ علمیۀ قم، چاپ پنجم، 1386 ش.

[7]. ر.ک: همان، ص 177 - 184.

[8]. ر.ک: همان، ص 184 – 185.

 

نظرات
تعداد نظر 0
لطفا مقدار را وارد نمایید
مثال : Yourname@YourDomane.ext
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید

طبقه بندی موضوعی

پرسش های اتفاقی

پربازدیدترین ها

  • تعداد فرزندان حضرت علی (ع)، و نام ایشان و نام مادران آنان چه بوده است؟
    755356 معصومین 1387/06/05
    شیخ مفید در کتاب ارشاد تعداد آنها را 27 تن از دختر و پسر دانسته و پس از آن گفته است: عده‏ای از علمای شیعه گویند که فاطمه پس از وفات پیامبر (ص) جنینی که پیامبر او را محسن نامیده بود سقط کرد. بنابر قول این عده، فرزندان آن حضرت ...
  • معنای ذکر «لا حول ولا قوه الا بالله العلی العظیم» چیست و این ذکر چه آثار و برکاتی دارد؟
    734872 حدیث 1396/06/14
    «لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ الْعَلِیِّ الْعَظِیمِ»؛ یعنی هیچ نیرو و توانى جز از سوى خداوند بلندمرتبه و بزرگ نیست‏. واژه «حول» در لغت به معنای حرکت و جنبش،[1] و «قوّة» به معنای استطاعت و توانایی است.[2] بنابر ...
  • آیا خداوند به نفرینی که از دل شکسته باشد، توجه می کند؟ یا فقط دعاهای مثبت را اجابت می کند؟
    648165 Practical 1390/07/12
    نفرین در آموزه های دینی ما مسئله ای شناخته شده است، چنان که در آیات و روایات آمده است: "بریده باد هر دو دست ابو لهب"؛ "از نفرین مظلوم بترسید که نفرین مظلوم به آسمان می رود". و... . منتها همان گونه که دعا برای استجابت، نیازمند شرایط است، ...
  • حکم زنا با زن شوهردار چیست؟
    645408 Laws and Jurisprudence 1387/05/23
    زنا خصوصا با زن شوهر دار یکی از گناهان بسیار زشت و بزرگ به شمار می آید ولی بزرگی خداوند و وسعت مهربانی او به حدی است، که اگر گنهکاری که مرتکب چنین عمل زشت و شنیعی شده واقعا از کردۀ خود پشیمان باشد و تصمیم جدی ...
  • عقیقه و احکام و شرایط آن چیست؟
    640625 Practical 1391/02/11
    عقیقه عبارت است از: کشتن گوسفند یا هر حیوانی که صلاحیّت قربانی کردن داشته باشد، در روز هفتم ولادت فرزند، جهت حفظ فرزند از بلاها. پرداخت قیمت آن کفایت از عقیقه نمی‌کند. بهتر است عقیقه و فرزندی که برایش عقیقه می‌شود، از حیث جنسیت مساوی باشند، ولی ...
  • آیا کاشت ناخن مانع غسل و وضو است؟
    579356 Laws and Jurisprudence 1387/12/04
    در غسل و وضو، باید آب به اعضای بدن برسد و ایجاد مانعی در بدن که رفع آن مشکل یا غیر ممکن است، جایز نیست، مگر در صورتی که ضرورتی آن را اقتضا کند و یا غرض عقلائی مشروعی در این امر وجود داشته باشد.در هر حال، اگر مانعی ...
  • فضیلت و آداب و شرایط نماز جمعه چیست؟ و به چه صورت خوانده می‌شود؟
    576971 نماز جمعه 1389/09/10
    در مورد جایگاه و فضیلتش نماز جمعه همین بس که سوره‌ای از قرآن به نامش می‌باشد.نماز جمعه یک از عباداتی است که به جماعت خوانده می‌شود. این نماز دو خطبه دارد که با حمد و ثنای الهی شروع می‌شود و امام جمعه در این خطبه‌ها باید مردم را به تقوای ...
  • اصول و فروع دین را نام برده و مختصراً توضیح دهید؟
    559732 Laws and Jurisprudence 1387/09/23
     دسته بندی اصول دین و فروع دین به این شکلی که در میان ما متداول است از احادیث و روایات ائمه (ع) اخذ نشده است؛ بلکه دانشمندان علوم دینی معارف دینی را به این صورت دسته بندی کردند. تاریخ بحث ها در باره به نیمه دوم قرن اول هجری باز ...
  • آیا ارتباط انسان با جن ممکن است؟
    559543 جن 1386/02/01
    قرآن مجید وجود جن را تصدیق کرده و ویژگی‌‏های زیر را برای او برمی‌شمارد:جن موجودی است که از آتش آفریده شد، بر خلاف انسان که از خاک آفریده شده است.[1]دارای علم، ادراک، تشخیص حق از باطل و قدرت منطق و استدلال ...
  • می خواهم دعا کنم همسرم در زندگی مطیع من باشد آیا در این زمینه دعایی از اهل بیت (ع) به ما رسیده است؟
    548755 Practical 1389/02/22
    دعاها، لازم نیست حتماً به زبان عربى خوانده شوند؛ هرچند به عربی بهتر است، حتى دعا در نماز به زبان فارسى جایز است.نکته مهم تر این که انسان باید شرایط دیگر تأثیر گذاری دعا ...