در موضوع مطرح شده در پرسش، دو دسته روایات وجود دارد: روایت دستۀ اول شفاعت از جانب امام حسن و امام حسین(ع) را تأیید می‌کند؛ اما روایت دستۀ دوم می‌گوید که ابن عباس شفیع مروان بن حکم واقع شد.[1] با پذیرش این‌که واسطه امام حسن و حسین(ع) بودند، در مورد چرایی این اتفاق، توجه به نکات مهمی که در زیر می‌آید ضروری است:

1. ما از شرایط و جوی که در آن‌روز بر جامعۀ حاکم بود، آگاهی کامل نداریم و نمی‌دانیم که چرا امامان ما به چنین عملی اقدام نمودند؛ اما این احتمال وجود دارد که واسطه شدن امامان قبل از اعلام عفو عمومی از جانب امام علی(ع) باشد.
2. هر چند مروان حکم[2] از برپا کنندگان اصلی جنگ جمل علیه حضرت علی(ع) بود، ولی از آن‌جا که این جنگ اولین جنگ میان مسلمان بود، و عده‌ای از مسلمانان فریب چهره‌های صاحب‌نام در اسلام را خورده بودند، و هنوز چهرۀ واقعی آنان برای مسلمانان آشکار نشده بود، به همین جهت علی(ع) پس از پایان جنگ، فرمان عفو عمومی داده بود، قهرا مروان هم مشمول عفو آن‌حضرت بود. وساطت امام حسن و امام حسین(ع) و یا در بعض روایات وساطت ابن عباس برای باز شدن راه بیعت مجدد و بازیابی موقعیت قبل جنگ برای مروان بود، و امام علی(ع) با بیان جملاتی که نقل شد، خواست چهرۀ پنهان مروان را برای مردم آشکار کند. بنابر این، شفاعت امام حسن و امام حسین بر خلاف میل و رضایت پدرشان نبود. علاوه بر این‌که حضرت علی(ع) مظهر عفو و گذشت بود و دنبال بهانه‌ای بود تا افراد خاطی را مورد عفو خود قرار دهد و در این روایت، در حقیقت حسنین(ع) بهانه‌ای شده‌اند تا حضرت علی(ع) مروان بن حکم را ببخشد.
3. احتمال دیگر این‌که آن دو امام به این وسیله می‌خواستند بیان کنند که مروان به درجه‌ای از پستی رسید که عفو عمومی حضرت شامل ایشان نمی‌شود، بلکه نیاز به وساطت خاص دارد.

در هر صورت، اینها احتمالاتی بود که بیان شد؛ اما واقعیت این است که آن واقعه‌ای بود در شرایط خاص خود که ما به روشنی از سرّ آن آگاهی نداریم.

[1]. در آن روایت به نقل از فردی از خاندان مرادی نقل شده است که در جنگ جمل، بعد از اتمام جنگ و به اسارت در آمدن مروان، در خدمت حضرت علی(ع) نشسته بودم که (ابن عباس) به خدمت حضرت علی(ع) وارد شد و در مورد مروان بن حکم شفاعت نمود و درخواست بیعت مروان با حضرت علی(ع) را مطرح کرده و حضرت اجازه بیعت فرمود و شفاعت ایشان را قبول کردد؛ دیلمی، حسن بن محمد، ارشاد القلوب الی الثواب، ج 2، ص 277، قم، چاپ اول، 1412ق.

[2]. مروان بن حکم بعد از قتل عثمان با حضرت علی(ع) بیعت کرد، ولی چون شخصیتی دنیاطلب بود و به واسطه حکومت حضرت علی(ع) به منصبی نرسیده بود، از بیعت خود صرف نظر کرد و در جنگ جمل، در صف مقابل حضرت علی(ع) قرار گرفت و توسط لشکریان آن‌حضرت(ع) به اسارت درآمد. هاشمی خوئی، میرزا حبیب الله، منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغه، ج 5، ص 220، تهران، مکتبة الاسلامیة، 1400ق.