تأثیرگذاری خدای متعال در سراسر عالم خلقت، از جمله در زندگی انسان‌ها، خارج از چارچوب حکمت الهی نیست؛ از این‌رو، سنت‌های الهی در عالم هستی جاری‌اند و ارادۀ فعال خداوند در هر لحظه در جریان این قوانین حضور دارد. همچنین، خواست بلامعارض خداوند برای به کمال رساندن انسان، یکی از ازلی‌ترین قوانین هستی، بر همۀ امور حاکم است.

کشف این سنت‌ها و قوانین هستی، به مطالعۀ تأثیرات معمول و مشهود در عالم ظاهر محدود نمی‌شود؛ بلکه عوامل متعدد مادی و معنوی، ظاهری و باطنی، خودآگاه و ناخودآگاه، در شکل‌گیری هر پدیده‌ای تأثیرگذارند و حاصل و برآیند مجموعۀ این عوامل، با اذن، تأیید و فرمان الهی، در زندگی فرد ظهور می‌یابد.

با این توضیح که از جانب خدای متعال، فیاض مطلق است، هیچ‌گونه کوتاهی در افاضۀ فیض وجود ندارد؛ اما خواست و اختیار انسان در انتخاب مسیر زندگی و چگونگی بودن که یکی از اصلی‌ترین مجاری تحقق ارادۀ الهی است، در شکل‌گیری شخصیت، سازندگی و تکامل هر فرد نقش اساسی ایفا می‌کند.

بنابر این، پاسخ آن است که هیچ فعلی خارج از ارادۀ حکیمانۀ خداوند نیست و ارادۀ الهی در هر لحظه در زندگی انسان فعال و جاری است. حتی اگر انسان اهدافی حقیر را دنبال کند، نظام هستی در چارچوب سنت‌های الهی، اسباب و شرایط لازم برای تحقق انتخاب او را فراهم می‌آورد و امداد الهی نیز در همین مسیر شامل حال او می‌شود. البته این امر در فرصتی معین و در چارچوب حکمت الهی تحقق می‌یابد. این خود از جلوه‌های لطف الهی است که انسان بتواند با ارادۀ خویش مسیر زندگی‌اش را انتخاب کند و پیامدهای آن‌را تجربه کند.

با این همه، خدای متعال به مقتضای لطف بی‌نهایت خود، انسان را به حال خویش رها نمی‌کند؛ بلکه همواره زمینه‌ها و فرصت‌هایی برای بازنگری در انتخاب‌ها و پیمودن مسیرهای بهتر و متعالی‌تر در اختیار او قرار می‌دهد تا بتواند با بهره‌گیری از اختیار خود، راه کمال را برگزیند.

آنچه انسان از عالم هستی طلب می‌کند، در چارچوب فیض الهی و با لحاظ عالی‌ترین مصالح، پاسخی متناسب با شرایط و ظرفیت‌های او دریافت می‌کند که آثار آن در زندگی هر فرد آشکار می‌شود. این خواسته‌ها، اعم از تمایلات دنیوی یا معنوی، در مسیر زندگی انسان تأثیرگذارند. با این‌حال، محدودیت‌های ناشی از تمایلات جاهلانه و تعارض این خواسته‌ها با علایق ذاتی و گرایش‌های متعالی انسان، ممکن است به‌تدریج او را از نادرستی مسیر انتخاب‌شده آگاه کند و به تأمل در غرض اصلی آفرینش خویش رهنمون شود.

بر این اساس، آنچه بر عالم هستی و زندگی انسان حاکم است، ارادۀ ازلی و حکیمانۀ خداوند است که از مجرای اختیار انسان و در بستر شرایط و امکاناتی تحقق می‌یابد که نظام هستی برای تأمین عالی‌ترین مصالح و زمینه‌سازی برای تکامل هر فرد فراهم آورده است.

انسان مؤمن، با شناخت ماهیت پدیده‌های حاکم بر عالم هستی، همه آنها را جلوه‌هایی از عنایات الهی می‌بیند و حقیقت و جایگاهشان را در نسبت با خویشتن درمی‌یابد. او در تمامی شرایط زندگی، عشق و طلب سعادت نهایی را که از جانب خداوند است، می‌پذیرد و حوادث و محدودیت‌ها را نیز در پرتو این نگاه معنا می‌کند. چنین انسانی، با رسیدن به مقام رضا و تسلیم، از قید محدودیت‌های برخاسته از تعلقات و خواسته‌های نفسانی رهایی می‌یابد و با اتصال به سرچشمۀ قدرت، اراده و رحمت بی‌پایان الهی، افقی تازه از کمال و تعالی را تجربه می‌کند.[1]

[1]. ر. ک: تکامل انسان و اختیار؛  درک وابستگی انسان به خدا از مجرای اختیار.