
لطفا صبرکنید
18973
- اشتراک گذاری
از دیدگاه فلسفی سیر تکامل موجودات از نازلترین حد آن تا رسیدن به عالیترین درجهی وجود، همواره به گونهای است که مرتبه پایینتر تنزل یافته کمالات وجودی مرتبه بالاتر بوده و مرتبه بالاتر نیز واجد کمالات مراتب مادون خود است. در یکسوی این سلسله، وجود مطلق واقع شده است که دارای تمامی کمالات در حد اطلاق است و از جمله این کمالات صفت اراده و اختیار است که در تمامی مراتب وجود در حد ظرفیت هر موجودی تنزل یافته است. از این دیدگاه اراده و انواع مختلفی از اختیار در درجات مختلف آن در ذات تمامی موجودات بوده و در تمامی مراتب، مشیت الاهی از مجرای وجود مخلوق صادر میشود.
بنابراین، اساس این سؤال که چه اشکالی دارد انسان مانند دیگر موجودات بدون داشتن اراده، تکامل پیدا کند، از لحاظ فلسفی بر پیشفرضهای غلط استوار شده است، و محال بودن تکامل جبری به این دلیل است که وقتی اراده و اختیار از امور ذاتی وجود باشد، تصور اینکه موجودی به طور جبری به تکاملی دست یابد، به این معنا است که در عین تکامل وجودی تکامل در اختیار را نداشته باشد، حال آنکه این دو امری واحد بوده و عین یکدیگرند و در مورد انسان نیز که به بالاترین حد اختیار اختصاص یافته است، مقام خلافت الاهیه او همان مقام شامخ اختیار او است که باعث افضلیت او بر تمامی مخلوقات شده است و سلب آن از انسان در واقع سلب همین منزلت او بوده و نقض غرض محسوب میشود.
به تعبیر دیگر تکاملی نیست، مگر تکامل در مراتب وجود و تکامل در مراتب وجود عین تکامل در مراتب اختیار است که عرفا از آن تعبیر به عشق نمودهاند که همان امانت الاهی بوده و ذات اصلی اختیار هم محسوب میشود. و خلافت الاهی که اوج تکامل انسان است در واقع فانی شدن در عشق الاهی و باقی شدن به خدا (بقای بالله) است که ذاتاً مستلزم عالیترین درجه اختیار است.
پرسش مطرحشده در مورد ضرورت اختیار در تکامل انسان، بیش از آنکه پرسشی فلسفی باشد، شبههای است کلامی که با دیدگاهی متأثر از مباحث کلامی مطرح شده است. ولی اگر با دیدگاهی فلسفی به ژرفای این بحث بپردازیم، باید در مورد مباحث تکامل، جایگاه اختیار در مراتب وجود و عدل الاهی از دیدگاه وجودی، تاملاتی داشته باشیم.
فلسفه متعالیه و عرفان نظری میتواند چشماندازی از این مباحث را در اختیار ما بگذارد که پاسخگوی بسیاری از این ابهامات و اشکالات است و چه بسا با عمیق شدن در این دیدگاه نسبت به عالم هستی، شبهات مطرح شده به خودی خود منتفی باشد.
برای بیان جایگاه اراده و اختیار در تکامل از دیدگاه فلسفی، بیان این مقدمه لازم است که حرکت وجودی در مسیر تکامل در قوس صعودی از مرحله ماده محض آغاز شده و تا رسیدن به مقام خلافت الاهی ادامه دارد که غایت عالم هستی محسوب میشود. هر مرتبهای از وجود و هر درجهای از تکامل از نازلترین حد آن تا مراتب عالی، درجهای از وجود ربطی را حائز است که نشانگر میزان تقرب آن مرتبه از حق تعالی بوده، و هر مرتبهای کمالات پایینتر را دارد و مراتب پایینتر نیز واجد کمالات بالاتر، ولی در حدی متنزل است.
به این ترتیب کمالات مختلف وجودی در هر موجودی به حسب اشتداد وجودی آن، ارتقا مییابد و متنزل شده این کمالات در مرتبه نازله در حد قابلیت آن آشکار میشود. یکی از این کمالات وجودی همان صفت اراده و اختیار است و در هر مرتبهای حدی خاص از آن ظاهر میشود.
عرفا گاهی از این مفهوم عام که در کل خلقت جریان دارد، به عشق تعبیر کردهاند و در قرآن نیز تعبیر به سجده و تسبیح مخلوقات شده است. از این دیدگاه هیچ موجودی حتی جمادات و گیاهان از این قاعده مستثنا نیستند. همچنانکه ملاهادی سبزواری در مورد سریان مراتب اختیار در عالم وجود چنین آورده است:
«به مقتضای آنکه همه اشیا مظاهر قادر مختارند و به این نظر همه اختیار دارند، حتی جمادات به حسب ظرفیت وجود، پس عبد ظهور قادر مختار است و از اینراه در وی قدرت و اختیار است».[1]
بنابر این، وقتی صفت اراده؛ بلکه اختیار را در ذات وجود و همه مراتب آن اخذ کنیم و آنرا ذاتی وجود بدانیم، خواهیم دید که از لحاظ فلسفی تصور اینکه موجودی بدون لحاظ نمودن اصل اراده و اختیار تکاملی داشته باشد، امکانپذیر نیست، و تصور اینکه موجودی به طور جبری به تکاملی دست یابد، به این معنا است که در عین تکامل وجودی تکامل در اختیار را نداشته باشد، حال آنکه این دو امری واحد بوده و لازم و ملزوم یکدیگرند و در خصوص انسان نیز که به بالاترین حد اختیار دست یافته است، مقام خلافت الاهیه او عین مقام شامخ اختیار او است که باعث فضیلت او بر تمامی مخلوقات شده است و سلب آن از انسان در واقع سلب همین منزلت او بوده و نقض غرض محسوب میشود. به عبارت دیگر، اختیار در هر مرتبهای از وجود، امری ثانوی نبوده؛ بلکه جزو امور ذاتی آن مرتبه محسوب میشود؛ لذا محال است که بتوان آنرا از ذات وجود جدا کرد.
به این ترتیب از دیدگاه فلسفی، در عالم هستی که سراسر شعور و آگاهی در مراتب مختلف آن است، اساسا جبری حاکم نیست تا تنها انسان از آن استثنا شده باشد؛ بلکه برعکس نه تنها انسان که همه مخلوقات جهان همگی مشمول قاعده اختیار در عین عدم تفویض هستند، ولی انسان در حد خاصی از اختیار که مستلزم خلافت الاهی او است واقع شده است که از آن تعبیر به امانت الاهی نیز شده است و این مقام است که مقام اصلی انسان و علت برتری او بر تمام مخلوقات جهان است. آنگونه که در قرآن کریم میفرماید:
«إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمَانَةَ عَلَى السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبَالِ فَأَبَیْنَ أَن یَحْمِلْنَهَا وَأَشْفَقْنَ مِنْهَا وَحَمَلَهَا الْإِنسَانُ إِنَّهُ کَانَ ظَلُومًا جَهُولًا»؛[2] همانا ما امانت را بر آسمانها و زمین و کوهها عرضه کردیم، ولی از برداشتن آن سر باز زدند و از آن ترسیدند و آدمی آنرا برداشت و او ظالم و نادان است.
بنابر این، تکامل به طور کلی و نیل به خلافت و ولایت الاهی به طور خاص در مورد انسان، بدون مجرای اختیار محال عقلی محسوب میشود؛ از اینرو، اراده خدا از همان ابتدا بر عالیترین فیض نسبت به مخلوقات تعلق گرفته است؛ اما اقتضائات مخلوقات به طور ذاتی مانع از ظهور کامل آن بوده است.
هرچه هست از قامت ناساز بی اندام ماست ورنه تشریف تو بر بالای کس کوتاه نیست
از آنچه گذشت روشن شد که تکامل وجودی عین تکامل در اختیار است و عالیترین حد آن نیز خلیفه خدا شدن است که مستلزم عالیترین درجه از وجود، همچنین عالیترین درجه از اختیار است. و از دیدگاه عرفانی هم خلافت الاهی در ذات خود به این معنا است که انسان در نهایت، در عشق به خداوند فانی شود و باقی به بقای خدا گردد و این مستلزم بالاترین درجات عشق است و عشق هم ذات اختیار است. بنابر این، تصور تکامل نهایی انسان که آینه مشیت خدا شدن است، بدون حضور گوهره عشق محال ذاتی بوده و عشق را با اجبار میانهای نیست؛ بلکه عشق جوهره اصلی اختیار است.[3]
[1]. قدر دان قرا ملکی، محمد حسین، نگاه سوم به جبر و اختیار، ص 159، نقل از سبزواری، ملاهادی، اسرار الحکم، ص 113.

:
:
:
:
: